Svefn / Greinar

Svefntruflanir og svefnsjśkdómar

Hvaš er svefn?

Svefn er naušsynlegur fyrir vellķšan og heilsu hvers manns. Žįtt fyrir žį stašreynd er ekki ennžį nįkvęmlega vitaš hver tilgangur hans er en margt bendir til žess aš hann sé marghįttašur. Nśna žekkja menn żmsa žętti svefns, žó ekki nįndar nęrri alla. Nśverandi vitneskju um svefn og tilgang hans svipar til žess aš horfa į borgarķsjaka, ašeins lķtill hluti er sżnilegur berum augum en stęrsti hlutinn er einhvers stašar undir yfirboršinu. Žvķ eru spurningarnar um svefninn miklu fleiri en svörin.

Svefn er įkaflega reglulegt fyrirbęri og stjórnast aš verulegu leyti af fyrri vöku og tķma sólarhrings. Žannig aukast lķkur į svefni hafi lengi veriš vakaš og aš sama skapi auknast lķkur į svefni į įkvešnum tķmum sólarhrings, žegar lķkamshiti er lęgstur og önnur starfsemi ķ lįgmarki. Svefninn skiptist ķ 5 svefnstig sem eru įkvöršuš śt frį heilarafriti. Svefninn hefur nįnast sömu uppbyggingu og form hjį öllum sem sofa ešlilega og ótruflašir. Hver nótt skiptist žannig į milli hinna fimm svefnstiga: Um 1% nęturinnar er į svefnstigi 1, sem er léttasti svefninn, um 50% į svefnstigi 2, um 20% į svefnstigum 3 og 4, djśpsvefni, og um 25% ķ svoköllušum draumsvefni, eša REM-svefni.

Įlitiš er aš REM-svefn og djśpsvefn, (svefnstig 3 og 4), séu mikilvęgustu svefnstigin, enda kemur ķ ljós aš styttist žau, t.d. um eina nótt, veršur aukning į žeim nęstu nótt eša nętur. Hjį žeim, sem sofa aš jafnaši of lķtiš, er hęgt aš sjį talsverša aukningu į djśpsvefni, jafnvel žannig aš svefn žrengir sér inn ķ vöku aš degi til. Ef svefnskorturinn er mikill getur viškomandi sofiš og/eša sofnaš óafvitandi.

Ķ lķkamanum er svokölluš lķkamsklukka sem stżrir žvķ hvenęr menn vaka og hvenęr žeir sofa. Žessi klukka stjórnast aš verulegu leyti af reglubundnum birtubreytingum ķ umhverfinu sem hafa įhrif į framleišslu hormónsins, melatónķns. Melatónķiš myndast ķ svoköllušum heilaköngli ķ heilanum og į mikinn žįtt ķ žvķ aš stżra svefni og vöku. Žannig verša reglubundnar breytingar į lķkamlegri og andlegri starfsemi mannsins į hverjum sólarhring. Hęfni manna til žess aš leysa af hendi verk sķn, įrvekni žeirra, athygli og einbeiting er aš talsveršu leyti hįš tķma sólarhrings. Žekktar eru żmsar breytingar į lķkamsstarfseminni, svo sem breytingar į hitastigi og żmsum hormónum, sem eru lķka hįšar tķma sólarhrings, og einnig eru žekkt vandamįl žvķ samfara aš reyna aš sofa og vaka į öšrum tķmum en lķkamsklukkan segir til um. Kunnasta dęmiš um slķkt er trślega "žotuveiki" (jet-lag). Žį į fólk erfitt meš aš sofna og vakna eftir langar flugferšir, oftast yfir mörg tķmabelti og sérstaklega ef flogiš er ķ austur.

Hjį ungu fólki kemur lķka fyrir aš lķkamsklukkan seinkar sér verulega og žvķ fylgja erfišleikar viš aš sofna aš kvöldi og aš vakna aš morgni. Sumt vaktavinnufólk lendir ķ įmóta vandręšum žegar žaš žarf aš skipta um vinnutķma/vaktir.

Lķkamsklukka flestra gengur meš um žaš bil 25 klukkustunda takti og į 24 stunda sólarhring fer alltaf fram įkvešin tilfęrsla. Žó er talsveršur einstaklingsmunur hér į, sumir eru meš styttri dęgursveiflu og ašrir lengri. Žetta hefur įhrif į getuna til žess aš lagast aš breytilegum vinnu- og svefntķma.

Rannsóknir sżna aš einstaklingar meš stutta dęgursveiflu eru yfirleitt kvöldsvęfir og įrrisulir, hinir aftur į móti meš löngu dęgursveifluna geta aušveldlega vakaš lengi į kvöldin og sofiš fram eftir į morgnana.

Flokkun svefnvandamįla

Svefnvandamįl eru flokkuš į margvķslegan hįtt og skilgreiningar į žeim hafa veriš talsvert į reiki undanfarin įr. Ķ raun er žaš ešlilegt žvķ aš vitneskja manna um svefnvandamįl hefur į sama tķma aukist hröšum skrefum. Lengi vel var svefnvandamįlum skipt ķ nokkra meginflokka, svefnleysi (insomnia), ofsyfju (hypersomnia) og ašrar svefntruflanir (dyssomnias). Sķšar bęttust truflanir į svefn-vöku takti og svokallaš dęgurbrengl viš. Žessi flokkun reyndist žó afar gölluš, sum svefnvandamįl įttu kannski heima ķ fleiri en einum flokki eša žį aš vandamįl meš algerlega mismunandi žekktar orsakir lentu ķ sama flokknum.

Žaš skiptir žvķ mįli hvort menn flokka kvillana samkvęmt einkennum kvillanna eša eftir ętlušum eša žekktum orsökum žeirra. Vitaš er t.d. aš kvķši, spenna og streita geta leitt til svefntruflana og žar meš til dagsyfju og žreytu og einnig geta t.d. öndunartruflanir ķ svefni leitt til hins sama. Hér er žvķ um aš ręša svipuš einkenni aš degi til en meš algerlega mismunandi orsakir. Ef flokkaš er śt frį įstęšum svefntruflunarinnar vęri žvķ rökrétt aš flokka žessar tegundir svefnkvilla hvor ķ sinn flokkinn, en vęri flokkaš eftir megineinkenni kvillans, ž.e. svefntrufluninni sjįlfri, gęti žetta falliš ķ sama flokkinn. Menn eru nśna sammįla um aš žessa tvenns konar kvilla beri aš setja hvor ķ sinn flokk žar sem orsakir žeirra eru augljóslega mismunandi. Žvķ er ljóst aš aukin vitneskja um orsakir og framgang žessara kvilla mun leiša smįm saman til breyttrar og betri flokkunar og greiningar.

Taka ber fram aš ķ upptalningu į svefnvandamįlum sem fara hér į eftir, er hugtökunum sjśkdómur, kvilli og truflun ekki ętlaš aš greina į milli alvarleika, heldur er reynt aš nota žau samkvęmt ķslenskri mįlvenju. Flest svefnvandamįl nefnd hér geta veriš mismunandi alvarleg og sum žeirra geta ķ og meš veriš til stašar hjį žeim sem įlķta sig sofa ešlilega. Ķ žeim tilvikum er ekki um vandamįl aš ręša žótt undantekningar séu aušvitaš (t.d. kęfisvefn, kippir ķ fótum). ķ flestum tilvikum er um aš ręša samfelldan skala frį lķtill truflun til mikillar, žar sem upplifun einstaklingsins og lķšan aš degi til er sį žįttur sem ręšur mestu um hvort um vandamįl er aš ręša eša ekki. Žó veršur aš taka fram aš ķ sumum tilvikum er um alvarlega sjśkdóma aš ręša. Žvķ mį sjį aš žaš flokkunarkerfi sem hér veršur lżst greinir ekki einungis hvort tiltekiš einkenni er til stašar, heldur er einnig leitast viš aš meta hversu alvarlegt einkenniš er.

Įriš 1990 var gefin śt ķ fyrsta sinn hin alžjóšlega flokkun į svefntruflunum (The International Classification of Sleep Disorders,1990). Sś flokkun er aš flestu leyti nįkvęmari og betri en fyrri flokkunarkerfi, enda byggš į mun meiri rannsóknum og žekkingu en įšur hefur veriš fyrir hendi. Tafla 1. sżnir megindrętti žessarar greiningar og flokkunarkerfis.

Tafla 1. Fokkun svefnvandamįla

1. Alvarlegar svefntruflanir. (Dyssomnias)

2. Sérstakar svefntruflanir (Parasomnias)

3. Svefntruflanir tengdar lķkamlegum/gešręnum sjśkdómum

A. Svefnkvillar af innri orsökum.

A. Uppvaknanir.

A. Tengdar gešsjśkdómum.

B. Svefnkvillar af ytri orsökum.

B. Truflanir į mörkum svefns/vöku.

B. Tengdar taugasjśkdómum.

C. Truflanir į svefn/vökutakti.

C. Truflanir tengdar REM svefni.

C. Tengdar öšrum Sjśkdómum.

Hér į eftir veršur gerš stuttlega grein fyrir helstu svefnsjśkdómunum. Skylt er aš taka fram aš lżsingar sem hér rśmast verša aš vera afar stuttar og ķ stikkoršastķl.

Alvarlegar svefntruflanir (dyssomnias)

Truflanir sem lżsa sér ķ vandkvęšum viš aš sofna og/eša sofa, eša ofsyfju. Svefnvandamįl eru flokkuš nįnar, žau sem eiga sér orsakir ķ einstaklingnum sjįlfum, eša ķ umhverfi hans og/eša ašstęšum og žau vandamįl sem skapast af einhverjum truflunum ķ venjulegum svefn/vökutakti.

Svefntruflanir af innri orsökum

Žetta eru svefnvandamįl, eša sjśkdómar, lķkamlegs ešlis, og eru frumkvillar, ž.e. eru ekki til komin vegna annarra kvilla eša sjśkdóma. Žessum flokki svefnsjśkdóma tilheyra m.a. kvillar sem einkennast af of litlum svefni eša žvķ aš svefninn er óendurnęrandi og ófullnęgjandi. Sumir svefnsjśkdómar af innri orsökum einkennast fyrst og fremst af žvķ aš einstaklingarnir eru allt of syfjašir, jafnvel allan daginn, lķka žótt žeir fįi ešlilega langan eša jafnvel mjög langan nętursvefn. Žessum flokki tilheyra žvķ svefnsjśkdómar og kvillar sem einkennast bęši af of litlum og miklum svefni.

Sįllķfešlislegt svefnleysi

Algeng tegund svefnleysis. Lķkamleg og andleg spenna eru höfušeinkennin og örvun fyrir svefn įsamt ašlögun atferlis aš svefnleysinu, sem er oftast hegšun sem višheldur hinu slęma įstandi.

Trufluš svefnskynjun

Einstaklingurinn kvartar um svefnleysi eša mjög mikla syfju įn žess žó aš hlutlęgar męlingar stašfesti žaš.

Svefnleysi af ókunnum orsökum

Žessi greining er oftast notuš um svefntruflanir sem lķta śt sem venjulegt svefnleysi en hafa oftast veriš til stašar nęstum žvķ alla ęvi viškomandi einstaklings. Žaš er freistandi aš hugleiša hvort megi rekja orsökina til einhvers galla, jafnvel mešfędds, ķ žeirri stjórnun sem mištaugakerfiš į aš hafa į svefni og vöku.

Drómasżki (narcolepsy)

Sjśkdómur meš óžekktar orsakir. Hann einkennist af mjög mikilli syfju allan daginn, eša syfjuköstum sem koma reglulega og einstaklingurinn getur alls ekki rįšiš viš. Hann veršur mįttlaus, jafnvel svo mikiš aš hann getur hvorki stašiš né setiš en dettur jafnvel og getur įtt žaš į hęttu aš meiša sig. Ķ kjölfariš kemur oft svokölluš svefnrofalömun. Hśn lżsir sér žannig aš mašurinn veršur algerlega lamašur um žaš leyti sem hann er aš sofna, getur hvorki hreyft legg né liš ķ skamma stund, en er meš fullri mešvitund. Žessu fylgir oftast mikil vanlķšan. Einnig geta veriš til stašar ofskynjanir sem koma helst žegar mašurinn er aš festa blund į brį.

Endurtekin ofsyfja (recurrent hypersomnia)

Kvilli sem einkennist af žvķ aš įköf syfjuköst koma meš įkvešnu millibili og geta stašiš yfir ķ nokkurn tķma. Einstaklingurinn getur veriš įn einkenna ķ langan tķma, jafnvel vikur eša mįnuši žess į milli.

Ofsyfja af ókunnum orsökum (idiopathic hypersomnia)

Sjśkdómur sem gert er rįš fyrir aš eigi sér orsakir ķ mištaugakerfisgalla og veldur mikilli syfju į daginn, įsamt hugsanlega ešlilegum eša lengdum nętursvefni.

Ofsyfja eftir įföll (traumatic hypersomnia)

Ofsyfja sem kemur ķ kjölfar įfalla eša slysa žar sem mištaugakerfiš veršur fyrir skakkaföllum.

Kęfisvefn (Sleep apnea)

Öndunarhlé verša ķ svefni af žvķ aš öndunarvegurinn lokast eša žrengist af einhverjum orsökum (obstructive sleep apnea syndrome). En getur lķka veriš vegna mištaugakerfisgalla (central apnea) sem stöšvar öndun įn žess aš loftvegažrenging sé til stašar. Žetta eru žeir svefnsjśkdómar sem eru einna mest įberandi ķ umręšu og rannsóknum, Žeir valda miklum truflunum į nętursvefni, sem leišir aftur til dagsyfju og žreytu, og getur haft alvarlegar heilsufarslegar afleišingar verši žessir sjśkdómar ekki mešhöndlašir.

Reglubundnir kippir ķ śtlimum (periodic limb movement disorder)

Um er aš ręša reglubundna, sķendurtekna kippi ķ śtlimum, oftast ķ fótum, sem trufla svefn. Orsakir žessa kvilla eru ennžį afar óljósar og illa žekktar.

Órói ķ fótum (restless legs syndrome)

Kvilli sem einkennist af óžęgindum ķ fótum, venjulega į kvöldin eša seinni hluta dags og veldur ómótstęšilegri žörf til žess aš hreyfa fęturna.

Žótt framangreindir sjśkdómar flokkist sem svefnkvillar af innri orsökum eru margir žeirra undir sterkum įhrifum utanaškomandi atburša. Gott dęmi er ofsyfja ķ kjölfar įfalla, t.d. höfušįverka. Ķ žvķ tilviki myndi svefnsjśkdómurinn ekki eiga sér staš įn utanaškomandi atburšar. Annaš dęmi er kęfisvefn, en żmis utanaškomandi įreiti geta sett hann af staš eša gert einkenni hans mun verri en ella. Dęmi er įfengisnotkun sem getur gert öndunarhlé alvarlegri, ž.e. lengir og fjölgar öndunartruflunum sem vęru ekki til stašar įn fyrirliggjandi žrengingar eša lokunar į efri loftvegunum. Žess mį einnig geta aš įfengi hefur tilhneigingu til aš framkalla sjśkdóminn.

Svefntruflanir af ytri orsökum

Hér er um aš ręša svefntruflanir sem eiga orsakir sķnar utan lķkamans, eša žróast sökum utanaškomandi įhrifa. Séu utanaškomandi įhrifin fjarlęgš lęknast truflunin. Žetta śtilokar žó alls ekki aš innri žęttir geti jafnframt haft įhrif, žeir eru bara ekki nęgir einir og sér til žess aš valda vandamįlinu. Aš greina žessar svefntruflanir getur žvķ veriš žrautin žyngri. Sem dęmi mį taka greininguna ófullnęgjandi svefnvenjur, žar sem daglegar svefnvenjur eru ósamrżmanlegar žvķ aš fį góšan svefn. Hér er um aš ręša svefnvandamįl sem žróast smįtt og smįtt śt frį ešlilegri hegšun sem ylli allflestu fólki ekki vandamįlum. Óregluleg svefnmįl og rismįl valda žvķ sumum vanda en ekki öšrum. Jafnvel žótt umhverfisžęttir geti orsakaš ófullnęgjandi svefnvenjur, er žaš žvķ ašeins žegar žeir fara yfir óešlileg mörk, eins og skerandi hįvaši eša ofurbirta sem truflar svefninn. Į sama hįtt getur kaffi/koffein valdiš ófullnęgjandi svefnvenjum. Slķka svefntruflun mętti samkvęmt žessu rekja til utanaškomandi žįtta. Svefnkvillar af ytri orsökum eru žessir:

Ófullnęgjandi svefnvenjur

Svefnvandamįl sem geta skapast vegna žess aš venjubundnar athafnir verša smįtt og smįtt ósamrżmanlegar góšum svefnvenjum.

Svefntruflun sökum umhverfisįhrifa

· Svefnleysi vegna dvalar ķ mikilli hęš Žetta er kvilli sem hrjįir fjallgöngumenn og ašra sem taka upp į žvķ aš dveljast hįtt til fjalla, kannski meš litlum fyrirvara. Žessu fylgir oftast höfušverkur, lystarleysi og žreyta.

· Svefntruflun vegna įlags eša ašlögunarvanda Hér er um aš ręša svefnleysi vegna streitu, įlags, įtaka eša annarra tilfallandi umhverfisįhrifa sem valda tilfinningalegu ójafnvęgi. Oftast um aš ręša ešlileg višbrögš viš óešlilegu įstandi.

· Of stuttur nętursvefn Vandamįl einstaklinga sem aš jafnaši tekst ekki aš fį nęgan nętursvefn til žess aš tryggja sér góša lķšan į daginn.

· Svefnleysi vegna óljósra marka Svefnvandamįl hjį börnum og skapast vegna óskżrra skilaboša frį forrįšamönnum um svefntķma.

· Truflun viš aš geta sofnaš, tengt hlutum eša ašstęšum Vandamįl hjį börnum sem geta ekki sofnaš ef įkvešnir hlutir (t.d. bangsi, peli) eru ekki til stašar eša eru aš sofna į nżjum staš.

· Svefnleysi vegna ofnęmis Vandamįl viš aš sofna og višhalda svefni sem rekja mį beint til ofnęmis fyrir einhverjum fęšuefnum (t.d. mjólk).

· Nęturįt (drykkja) Vandamįl sem lżsir sér ķ žvķ aš viškomandi vaknar mjög oft į nóttu og getur ekki fest aftur svefn įn žess aš fį sér aš borša eša drekka. Hann sofnar venjulega fljótt aftur eftir fyllinguna.

· Svefntruflun vegna svefnlyfja Einkennist af svefnleysi eša of mikilli syfju og tengist auknu žoli gagnvart svefnlyfjum eša frįhvarfi eftir langvarandi notkun žeirra.

· Svefntruflun vegna örvandi lyfja Minnkuš syfja eša hamlašur svefn vegna örvandi lyfja og/eša vegna frįhvarfs eftir notkun žeirra.

· Svefntruflun vegna įfengisnotkunar Žegar įfengi hefur lengi veriš notaš til žess aš geta sofnaš veldur žaš venjulega auknu žoli gagnvart įfengi sem leišir af sér aukna neyslu og aš lokum frįhvarfseinkennum. Getur leitt til svefnleysis, minnkašs REM svefns og sundurslitins og rofins svefns.

· Svefntruflun vegna eiturefna Annaš hvort svefnleysi eša ofsyfja vegna eiturįhrifa, t.d. žungmįlma eša lķfręnna leysiefna.

Truflanir į svefn-vökutakti

Žessar svefntruflanir eru flokkašar saman vegna žess aš žęr eiga žaš sameiginlegt aš orsakast af undirliggjandi truflun į lķkamsklukku mannsins. Megineinkenni žeirra er misręmi sem skapast milli svefnmynsturs einstaklingsins og žess sem er venjulegt eša almennt. Žannig er algengt aš einstaklingurinn getur ekki sofiš žegar hann sjįlfur vill, žarfnast svefns eša vęntir žess aš sofa. Į sama hįtt getur hann vakaš žegar sķst skyldi eša į svefntķma sķnum. Oft er žį kvartaš um svefnleysi eša of mikla syfju į óvišeigandi tķmum. Žaš gildir um marga žessara kvilla aš žegar viškomandi nęr loksins aš sofna og sefur, er um aš ręša venjulegan svefn, meš ešlilegum sveiflum į milli REM og NREM svefns og meš ešlilegum hlutföllum allra svefnstiga. Rétt er aš benda į aš truflanir į hinni 24 stunda klukku geta komiš fyrir ķ öšrum tegundum svefnvandamįla, en žį venjulega sem afleišing af t.d. langvarandi svefnleysi eša vandamįlum viš aš sofna, sem ekki eiga sér upphaflega orsök ķ truflunum į dęgursveiflunni. Sem dęmi mį nefna einstakling sem getur ekki sofnaš sökum spennu og örvunar. Žaš er lķklegt aš įstandiš seinki smįm saman hinni ešlilegu 24 stunda dęgursveiflu hans og svefnleysiš verši mun verra en upphaflega. Einstaklingurinn er kominn ķ vķtahring sem getur reynst erfitt aš rjśfa.

Svefntruflun vegna feršalaga yfir tķmabelti, "žotuveiki" (Jet-lag)

Svefntruflanirnar kalla į żmsa erfišleika: aš sofna og višhalda svefni, aš einbeita sér į daginn, aš vera syfjašur og žreyttur į daginn. Erfišleikarnir koma ķ kjölfar feršalaga yfir mörg tķmabelti og eru ķ raun ekki svefnkvilli, heldur ešlilegt mynstur ašlögunar aš nżjum tķma. Lķkamsklukkan er ętķš nokkra daga aš laga sig aš nżjum tķma. Notast mį viš žį žumalfingursreglu aš 12 tķma breyting taki aš jafnaši allt aš viku. Truflunin getur leitt til annarra svefnvandamįla ef įstandiš veršur višvarandi.

Svefnvandi vegna vaktavinnu

Einkenni svefnleysis og/eša ofsyfju og žreytu sem rekja mį til sķbreytilegrar vaktavinnu og/eša vinnu į óvenjulegum tķma sólarhrings.

Óreglulegur svefn-vöku taktur

Einkennist af óskipulögšu mynstri svefns og vöku og er oft merki um aš hinn innbyggši taktur lķkamsklukkunnar sé af einhverju orsökum śr lagi genginn. Getur veriš vegna sjśkdóma, félagslegra erfišleika og/eša af öšrum orskum.

Seinkašur svefnfasi (Delayed sleep phase syndrome)

Vandamįl sem einkennist af žvķ aš lķkamsklukkan hefur veriš verulega seinkaš. Einstaklingurinn į erfitt meš aš sofna og lķka erfitt meš aš vakna į venjulegum/venjubundnum tķma. Hęgt er aš sannreyna žetta įstand, t.d. meš hitamęlingu ķ sólarhring eša lengur til žess aš dęgursveiflan sjįist.

Flżttur svefnfasi

Öfugt įstand viš žaš sem var lżst hér į undan. Dęgursveiflunni hefur veriš verulega flżtt, einstaklingurinn veršur syfjašur og sofnar allt of snemma og vaknar jafnframt allt of snemma.

Ekki 24 stunda svefn-vöku taktur

Einkennist af žvķ aš dęgursveiflan er ekki meš 24 tķma sveiflu, žess ķ staš styttri eša oftast lengri sveiflu. Oft er um aš ręša langvarandi lengingu į dęgursveiflunni. Svefnmįlum seinkar oft um 1-2 klst į dag og rismįlum seinkar samsvarandi. Žetta hefur verulega slęmar afleišingar į allt ķ lķfi viškomandi.

Sértękar svefntruflanir (parasomnias)

Žennan flokk svefntruflana fyllir żmislegt sem eru ekki óešlilegur svefn ķ sjįlfu sér, heldur margt óęskileg sem truflar svefninn. Žetta eru kvillar sem einkennast af uppvöknunum, algerlega eša aš hluta til og af tilteknum breytingum į svefnskipulagi og svefnstigum. Margar žessara truflana eru vegna einhverrar vikjunar eša örvunar mištaugakerfis. Virkni sjįlfvirka taukakerfisins og żmsar ósjįlfrįšar vöšvahreyfingar og breytingar einkenna žessar truflanir. Žeim er skipt ķ uppvaknanir/örvun, truflanir į mörkum svefns og vöku og truflanir tengdar REM svefni.

Uppvaknanir/örvun ķ svefni

Truflanir į svefni verša žegar svefn léttist eša vaknaš er upp, oftast śr djśpum svefni (svefnstigum 3 eša 4).

Aš vakna upp meš órįši

Žetta įstand kannast margir en žaš kallast aš verša svefndrukkinn. Svefndrukkin einstaklingur er venjulega hįlfruglašur, hann er ekki viss um hvort hann sé vaknašur og er seinn til svara og verka. Hann ruglast į hlutum og fólki og man oft sķšar lķtiš af žvķ sem geršist. Žetta įstand getur varaš allt frį nokkrum mķnśtum til nokkurra klukkustunda ķ verstu tilvikum. Žetta er mjög algengt hjį ungum börnum og eldist venjulega af žeim.

Svefnganga

Einstaklingur gengur ķ svefni, talar eša į žaš til aš taka sér eitthvaš flókiš fyrir hendur. Venjulega endar slķkt į žvķ aš hann vaknar illa įttašur og man sķšar ekkert af žvķ sem geršist žegar svefngangan įtti sér staš. Svefnganga į sér oftast staš į fyrsta žrišjungi nętur žegar mestur djśpsvefn er. Aš tala upp śr svefni er af sama meiši. Allt žetta er mjög algengt hjį börnum en hverfur venjulega sjįlfkrafa į tįningsįrunum.

Nęturhręšsla

Einstaklingurinn vaknar skyndilega śr dżpsta svefni, oft meš miklum óhljóšum og ópum og öllum einkennum mikillar hręšslu eša skelfingar. Hann veit venjulega ekki af umhverfi sķnu og er oft mjög ruglašur, ef hann vaknar žį. Venjulega man fólk ekki eftir slķkum atburšum nema vęri sem skelfilegum draumum.

Truflanir į mörkum svefns og vöku

Žessar truflanir eiga sér staš žegar einstaklingurinn er aš fęrast śr svefni ķ vöku eša öfugt. Allar žessar truflanir geta komiš fyrir hjį heilbrigšu fólki og eru žvķ ķ sjįlfu sér ekki sjśkdómar eša kvillar, en tķšni žeirra getur oršiš žaš mikil aš af verši vandamįl fyrir einstaklinginn, annašhvort ķ formi félagslegs vanda, eša vegna verkja, kvķša eša truflunar fyrir ašra.

Taktfastar hreyfingar tengdar svefni

Um er aš ręša taktfastar hreyfingar höfušs, śtlima eša annarra lķkamshluta sem koma fyrir į mörkum svefns og vöku, venjulega rétt įšur en viškomandi sofnar og halda įfram inn į fyrsta stig svefnsins. Algengasta tegund hreyfinga af žessu tagi eru höfušhreyfingar hjį börnum, sem ķ sumum tilvikum geta veriš allsnarpar og jafnvel žannig aš barniš berji höfšinu ķ vegg eša viš harša hluti. Venjulega er um aš ręša algerlega heilbrigša einstaklinga, og žetta er algengara hjį drengjum en stślkum.

Svefnkippir

Kippir ķ fótum, höndum eša öllum lķkamanum og koma um žaš bil sem einstaklingurinn sofnar. Ķ nęrri öllum tilvikum ešlilegt fyrirbęri. Getur tengst žreytu, streitu og ķ sumum tilvikum fylgir žessu tilfinning um aš viškomandi sé aš detta, sé ķ draumi og/eša verši fyrir ofskynjun. Ekki óešlilegt fyrirbęri og nęstum žvķ aldrei merki um undirliggjandi kvilla eša sjśkdóm. Getur ķ undantekningartilvikum leitt til vandkvęša viš aš sofna.

Svefntal

Tal upp śr svefni eša framköllun żmissa hljóša. Oft óskiljanlegt muldur eša undarleg hljóš. Er venjulega stutt, kemur sjaldan fyrir og hefur litla merkingu, sérstaklega hjį börnum žar sem fyrirbęriš er mjög algengt.

Krampar ķ fótum aš nęturlagi

Kvalafull tilfinning um vöšvaspennu eša krampa, venjulega ķ kįlfunum, en stundum ķ rist eša il. Stendur venjulega stutt yfir en getur ķ undantekningartilvikum varaš lengur. Venjulega ótengt öšrum svefntruflunum.

Truflanir tengdar REM svefni

Žessar sérstöku svefntruflanir eru allar tengdar REM, eša draumsvefni, į einn eša annan hįtt. Žęr eru flokkašar saman vegna žess aš mögulegt er aš hin lķfešlislega stjórnun REM svefns sé į einhvern hįtt śr lagi gengin.

Martrašir

Hręšsluvekjandi draumar sem venjulega vekja einstaklinginn śr REM svefni. Martröšin er oftast langur flókinn draumur viršist oft ógnvęnleg ķ lokin. Mikilvęgt er aš greina martrašir af žessu tagi frį nęturhręšslu, en ķ henni fyrirfinnast engir draumar. Kvķši er nįnast alltaf fylgifiskur martrašar og varir ķ nokkurn tķma eftir aš vikomandi vaknar.

Svefnlömun

Žetta įstand er oft nefnt svefnrofalömun sökum žess aš žaš einkennist af lömunartilfinningu og getuleysi til hreyfinga, annašhvort viš upphaf svefns eša sem algengara er viš lok hans, annaš hvort undir morgun eša aš nęturlagi. Oft lķšur einstaklingi žannig aš hann geti hvorki hreyft legg né liš. Flestir sem hafa fundiš til žessa eru žó fęrir um aš hreyfa augun og mešvitašir um umhverfi sitt. Venjulega er žetta ógnvekjandi upplifun, sérlega ef erfišleikar viš öndun fylgja, en žaš kemur stundum fyrir um leiš. Venulega varir žetta įstand ķ eina til nokkrar mķnśtur og hverfur sjįlfkrafa eša fyrir tilverknaš ytri įreita, svo sem snertingar, hljóša eša annars. Ķ sumum tilvikum getur veriš um aš ręša eitt einkenni drómasżki sem įšur var lżst.

Takmörkuš stinning getnašarlims

Įstand hjį körlum žar sem ešlileg stinning į sér ekki staš ķ REM svefni. Oft merki um getuleysi eša vandamįl tengd kynlķfi. Einstaklingur žarf į lęknisskošun aš halda til aš śtiloka lķkamlega sjśkdóma. Męlingar į stinningu ķ REM svefni eru ein įreišanlegasta ašferšin til žess aš greina milli getuleysi af lķkamlegum eša sįlręnum orsökum. Taka veršur tillit til aldurs, žar sem stinning ķ svefni minnkar meš hękkandi aldri.

Sįrsaukafull stinning Į sér stundum staš hjį körlum ķ REM svefni, žeir vakna žį snögglega viš mikinn sįrsauka. Oft sķendurtekiš. Žetta getur valdiš svefnleysi, pirringi og verulegri dagsyfju.

Hjartslįttartruflanir ķ REM svefni

Lķtt žekkt įstand sem kemur fyrir hjį ungu fólki. Hefur hugsanleg įhrif į lķšan į daginn og getur veriš hęttulegt. Žarfnast lęknisskošunar.

Hegšunartruflun tengd REM svefni

Įstand sem einkennist af žvķ aš hin almenna vöšvaslökun ķ REM svefni į sér ekki staš. Žvķ er hętta į aš einstaklingurinn hreyfi sig mikiš žegar hann dreymir, fari śr rśminu, hlaupi, slįi o.s.frv ķ REM svefni. Žetta įstand getur veriš hęttulegt og leitt til slysa hjį einstaklingnum sjįlfum eša rśmfélaga hans. Algengara hjį körlum og orsakir įstandsins eru lķtt žekktar.

Ašrar sérstakar svefntruflanir

Žessi flokkur sértękra svefntruflana inniheldur raskanir sem ekki er hęgt aš flokka meš žeim sem žegar hafa veriš nefndar. Gert er rįš fyrir žvķ aš žegar žekkingin į žeim eykst, muni žęr fęrast ķ hina flokkana.

Tannagnķstur ķ svefni (sleep bruxism)

Sķendurtekiš tannagnķstur eša fast samanbitnir kjįlkar ķ svefni. Veldur oft óžęgindum aš morgni, skemmdum į tönnum og truflar svefn verulega ķ verstu tilvikum.

Nęturžvaglįt (sleep enuresis)

Žvaglįt ķ svefni sem eru óhįš vökvainntöku og įn lķkamlegra skżringa. Algengast hjį börnum, en óvenjulegt/óešlilegt eftir 6-7 įra aldur.

Mun fleiri svefntruflanir falla undir žennan flokk en hér hefur veriš minnst į. Žęr verša žó ekki tķundašar hér žar sem flestar eru sjaldgęfar.

Svefntruflanir tengdar lķkamlegum sjśkdómum/gešręnum sjśkdómum

Flestir lķkamlegir og andlegir sjśkdómar leiša til svefntruflana af einu eša öšru tagi sem aftur bitnar į żmsu į daginn. Fólk veršur žreytt, syfjaš, meš skerta einbeitingu o.fl. Skiptingin į milli lķkamlegra og andlegra sjśkdóma er langt ķ frį aš vera einföld, kannski skiptir hśn bara litlu mįli žvķ aš lķkamlegir sjśkdómar hafa oftast ķ för meš sér sįlręna erfišleika, og öfugt.

Tengt geškvillum

Flestum geškvillum fylgir einhver svefntruflun. Žęr eru erfišastar ķ alvarlegum gešsjśkdómum, svo sem gešklofa, žar sem ešlilegt svefnmynstur raskast ęvinlega, oftast meš slęmum afleišingum fyrir sjśklinginn. Oft er um aš ręša tapašan svefn, sem hefur slęmar afleišingar į hinn undirliggjandi sjśkdóm, eša sem er eitt af einkennum hans. Hiš sama gildir um žunglyndi og oflęti, en ķ žeim kvillum raskast svefnmynstur afar mikiš, oftast fylgir svefnleysi og ķ undantekningartilvikum ofsyfja.

Žegar um er aš ręša kvķšatengdar truflanir raskast svefn alltaf. Žį veršur oftast erfitt fyrir einstaklinginn aš sofna og višhalda svefni, jafnvel vandamįl aš vakna allt of snemma.

Tengt taugasjśkdómum

Svefn raskast einnig verulega ķ mjög mörgum taugasjśkdómum, svo sem Alzheimerssjśkdómi, Parkinsonssjśkdómi og flogaveiki. Mun fleiri taugasjśkdómar raska svefni, sem ekki verša taldir upp hér, en žeir eiga žaš flestir sammerkt aš raska svefni og ķ žeim tilvikum er afar mikilvęgt aš greina įhrif svefntruflunarinnar frį hinum beinu įhrifum sjśkdómsins.

Tengt öšrum sjśkdómum

Eins og įšur hefur veriš vikiš aš hafa flestir sjśkdómar ķ för meš sér einhverja eša verulega truflun į svefni. Ekki er įstęša til žess aš telja žį upp hér, žar sem slķk upptalning yrši allt of löng og žreytandi. Žaš er žó įstęša til žess aš leggja aftur įherslu į aš burtséš frį žvķ hvaš žaš er sem veldur svefntruflun, žarf žolandinn alltaf aš kljįst viš afleišingarnar eftir į, hver svo sem orsök truflunarinnar er. Einstaklingur sem er sķfellt truflašur ķ svefni sķnum, t.d. śt af hįvaša og einstaklingur meš truflašann svefn vegna undirliggjandi sjśkdóms, eru meira og minna ķ sömu ašstöšu. Žeir žurfa bįšir aš glķma viš og laga sig aš afleišingun svefntruflunarinnar, sömuleišis aš beita sömu ašferšum og rįšum til žess aš reyna aš tryggja sér bęrilegan svefn.

Svefnheilsufręši - Lokaorš

Žeir svefnkvillar og sjśkdómar sem hér hefur veriš stuttlega lżst eru įkaflega misalgengir. Žannig er tilfallandi svefnleysi afar algengt og kannski ešlilegt fyrirbęri. Į bilinu 20-40% žeirra sem spuršir eru hvort žeir hafi sofiš illa eša įtt ķ vandręšum meš svefn sķšasta įriš, svara žvķ venjulega jįtandi. Um 10-20% hafa žó višvarandi vandamįl af žessu tagi og er žetta žvķ algengasta svefntruflunin. Svokölluš drómasżki (narcolepsy) er aftur į móti afar óalgeng, ašeins um 0,05% manna fį žann kvilla. Kęfisvefn er einnig talsvert algengur, en reikna mį meš žvķ aš um 3-8% karla į mišjum aldri hafi slķk vandamįl aš strķša en mun fęrri konur. Žvķ er ljóst aš tķšni žeirra svefnkvilla sem hér hafa veriš taldir upp er ekki einungis įkaflega mismunandi innbyršis, heldur er hśn einnig oft mismunandi hjį körlum og konum og oft hįš aldri.

Įkvešin hegšun og lķfsstķll hefur reynst gagnlegt til žess aš tryggja bęttan svefn. Į žeim grundvelli hafa veriš settar fram nokkrar almennar reglur sem ęttu aš tryggja flestum bęrilegan svefn, svo fremi žeir séu ekki haldnir sjśkdómum eša kvillum sem višhalda hinum slęma svefni. Žessi heilręši fara hér į eftir:

· Sofšu eins mikiš og naušsynlegt er til žess aš žér lķši vel nęsta dag, en ekki lengur. Stuttur tķmi ķ rśminu er tengdur góšum svefni, en of langur tķmi viršist leiša til lélegs og truflašs svefns.

· Reglulegur fótaferšartķmi styrkir lķkamsklukkuna og leišir aš lokum til reglulegs svefntķma.

· Dagleg lķkamleg įreynsla til lengri tķma leišir til dżpri og/eša betri svefns en óreglulegar ęfingar, sérstaklega rétt fyrir svefninn.

· Hįvaši truflar svefn, jafnvel hjį žeim sem ekki vakna og muna ekki eftir honum daginn eftir.

· Hungur truflar svefn. Létt mįltķš fyrir svefninn (2 tķmar) hjįlpar mörgum til aš sofna.

· Svefnlyf ķ hófi geta hjįlpaš en langvarandi notkun žeirra er įrangurslaus og jafnvel skašleg.

· Kaffi į kvöldin truflar svefn, jafnvel hjį žeim sem halda öšru fram.

· Alkóhól getur hjįlpaš spenntum manni aš sofna en svefninn sem fylgir ķ kjölfariš er sundurslitinn og lélegur.

· Ķ staš žess aš reyna aftur og aftur aš sofna eša liggja lengi ķ rśminu, žį hjįlpar aš fara fram śr og gera eitthvaš allt annaš en aš reyna aš sofna. Reyna sķšan aftur aš sofna žegar manni finnst sem žaš muni ganga betur.

Jślķus K. Björnsson, sįlfręšingur

Til baka

Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.