Kvi / Greinar

Flagsflni

Hva er flagsflni?

egar flk er spurt hvort a s feimi, svara allt a 40% v jtandi. Me feimni flk trlega vi a a finna stundum til ryggis vi nstrlegar astur ea nvist kunnugra. Feimni hefur trlega oft veri gagnleg ur fyrr, og er a e.t.v. enn ar sem hn leiir til varkrni samskiptum. egar varkrnin keyrir r hfi fram er hins vegar ekki um feimni a ra, heldur flagsflni.

Hva einkennir flagsflni?

Flagsflni einkennist fyrst og fremst af miklum og stugum tta vi flagslegar kringumstur af einhverju tagi ea vi a vera veginn og metinn af ru flki. ttinn stafar af v sem einstaklingurinn heldur a gti hugsanlega gerst, a hann hegi sr me eim htti a hann veri a athlgi ea veri sr til minnkunar. A hendur hans taki a skjlfa og hann missi a sem hann heldur , ea a hann stami, segi eitthva vieigandi, svitni svo a sjist o.s.frv. Hann forast astur sem hann telur a kalli fram vanlan hans, og lti hann sig hafa r fyllist hann afar miklum kva og gindum. ur en hann leggur af sta hugsar hann um allt a sem gti fari rskeiis og upp yrlast atvik ar sem honum finnst engum vafa undiorpi a hann hafi ori sr til skammar. egar stainn er komi hverfist athyglin um hann sjlfan, eigin vibrg og kva. Stundum er essu lka lst annig a eintaklingurinn skynji sjlfan sig eins og hann standi utan sjlfs sn og fylgist me sr.

Eins og annarri flni getur ttinn birst sterkum lkamlegum kvaeinkennum, eins og rum hjartsltti, gindum meltingarfrum, svita, handskjlfta o.s.frv. Ef greina flagsflni sem rskun samkvmt greiningarkerfi amerska gelknaflagsins urfa einkennin og/ea hlirunin hj astum (sem oft fylgir flagsflni) a koma niur starfi ea samskiptum einstaklingsins ea vera honum verulegt hyggjuefni. Yfiryrmandi astur augum essara einstaklinga eru einkum r a lenda samkvmum ea fundum, tala vi yfirboara ea valdamenn og halda ru. ttinn vi a halda ru er af essu mestur.

Mismunandi undirflokkar

Venjan er s a greina milli tvenns konar flagsflni, almennrar flagsflni sem kemur fram tta vi flestar flagslegar astur og srstaka ea afmarka flagsflni ea tta vi tilteknar astur, eins og t.d. a sna nvist annarra ea halda ru. mislegt bendir til ess a munurinn milli almennrar og srstakrar flagsflni felist ekki bara v a ttinn beinist a fleiru almennri flagsflni. Svo virist sem erfir komi meira vi sgu hinu fyrrnefnda en v sarnefnda.

Hverjir eru haldnir flagsflni?

allra sustu rum hafa augu flk opnast fyrir v a flagsflni ( eins og hn er skilgreind hr fyrr) er tbreiddara vandaml en tali var til skamms tma. a er reyndar alltaf matsatrii hvenr lta beri tiltekin einkenni sem vsbendingu um gerskun en engu a sur benda rannsknir flagsflni eindregi til ess a hr s um umfangsmikinn vanda a ra. Rannsknir Norur-Amerku segja a allt a 12-13% flks s haldi flagsflni einhvern tma vinni (sbr. greiningarkerfi bandarska gelknaflagsins, skammstafa DSM-IV). Ef marka m essar tlur er flagsflni eitt algengasta vandamli geheilbrigismlum.

Hva varar kynjaskiptingu flagsflni eru rannsknir nokku misvsandi. heildina liti gefa r vsbendingu til ess a flagsflni s lka algeng meal kvenna og karla, e.t.v. eilti algengari meal kvenna. hinn bginn virast karlar samkvmt erlendum rannsknum fremur leita sr meferar vi henni. etta stafar e.t.v. af v a enn httar annig til mrgum lndum a karlar eru fremur strfum ar sem flagsflni stendur starfsframa eirra fyrir rifum. a hefur lngum veri tali a flagsflni komi seinna ljs en nnur afbrigi flni. hinn bginn er a svo, eins og sar verur viki a, a hldrgni barna kemur yfirleitt mjg snemma ljs. a rst v af skilgreiningu flagsflni hvenr liti er a hn komi fram. hinn bginn m tla a h skilgreiningu s flagsflni flestum tilvikum komin til sgu aldrinum 10-15 ra. En flk leitar sr astoar mun seinna (kannski eftir 15-20 r). Hr er tminn fr v a einkenni gera vart vi sig til ess a astoar er leita mun lengri en t.d. vi felmtursrskun (panic disorder). Ein skringin essu sinnuleysi flks a leita sr hjlpar er litin vera hugmyndir ess um a ekki s hgt a ra bt flagsflni (sj sar um mefer). hinn bginn er a svo a ef ekkert er gert til a sporna vi vandanum er flagsflni vivarandi alla vi.

Flagsflni hj brnum og unglingum

Flagsflni er vafalaust vandaml sem er ekki ngjanlega sinnt hj brnum og unglingum. Flagsflin brn kalla ekki athygli og umnnun sama htt og brn me nnur vandaml. Eins og fyrr var minnst eru brn oft feimin, ekki sst gagnvart fullornum. En au geta lka veri flagsflin eim skilningi sem a hugtak hefur veri nota um flgasflni fullorinna. Enda tt feimni ea flagsflni geti komi snemma til sgu sna rannsknir a tti vi lit annarra eykst miki sast barnsaldri og byrjun unglingsaldurs. egar hr er komi sgu hefur barni/unglingurinn fengi aukinn roska til a skilja flkin samskiptamynstur og til a beina athyglinni a sjlfum sr. Hinn aukni skilningur og hfni til a beina athyglinni a sjlfum sr bur heim eirri httu a a s gert me neikvum htti. etta getur komi niur tengslum vi vini og flaga og leitt til flagslegrar einangrunar. Samhlia essu getur flagsflni komi mjg niur sklagngu og velgengni skla. Barni ea unglingurinn getur fari a forast a fara sklann, t.d. af tta vi a urfa a lesa ea tala fyrir framan bekkinn. egar barn ea unglingur vill ekki fara sklann ea mannamt er mikilvgt a tta sig v hvers kyns er. Er hr um flagsflni a ra, unglyndi ea e.t.v. hvort tveggja. Mefer flagsflni er svipu hvort brn, unglingar ea fullornir eiga hlut. a er fremur stutt san skipulegar rannsknir flagsflni og mefer hennar hfust. Meferin sem er veitt virist hins vegar lofa gu. Mikilvgt er ra fyrirbyggjandi mefer sem kemur veg fyrir a flagsflni barna og unglinga hafi hrif lf eirra og lfsgi sar vinni. a er samt mikilvgt a tta sig v a enda tt barn s afar feimi eru lkurnar sem betur fer litlar til ess a barni ri me sr alvarleg kvavandaml.

Fylgikvillar

mis nnur vandaml fylgja flagsflni. Fyrst m nefna prfkva. Menn eru ekki fyllilega sammla um hvort lta beri prfkva sem srstakt afbrigi flagsflni tt mislegt mli me v, prfkvi eins og flagskvi snst um tta vi lit ea mat annarra. mis vandaml dafna kjlfar flagsflni ea samhlia. Nefna m ofneyslu fengis og unglyndi. Flagsflinn maur gti leita nir flskunnar v skyni a drekka sig kjark en s lei hans skapar aeins ntt vandaml. unglyndi kemur oft sem afleiing flagsflni. En essu getur lka veri fugt fari, flagsflni getur veri fylgifiskur unglyndis og ofneyslu fengi og hverfur egar dregur r essu. Flagsflni getur lka ori vegna stams, parkinsonssjkdms, offitu ea lkamslta. Ekki er fyllilega ljst hve rkum mli flagsflni af slkum meii er mia vi flagsflni almennt. Af essu er ljst afar mikilvgt er a kanna rkilega hvort lka kvillar og hr hefur veri tali leynist egar teki er flagsflni einstaklings.

Hva veldur flagsflni?

a er eins me flagsflni og flesta kvilla ea raskanir sem fjalla er um essum vef a skynsamlegast er a ganga t fr v a flki samspil margra lkra tta liggi a baki eirra. msar orsakir eru ekktar.

Fyrst er a nefna skapgerareinkenni sem flki hlotnast vggugjf. Mjg snemma er hgt a greina hj brnum hvort au vilja halda sig til hls, eru feimin, ea leika vi hvern sinn fingur nvist annarra. Hldrg brn virast eiga a frekar httu a vera flagsflin en glavr brn. Skapger er v httuttur flagsflni, hann s trlega fstum tilvikum ngjanlegur einn og sr. v til vibtar m nefna eins konar kta sjlfsvitund sem blar upp r 10 ra aldri og kemur fram feimni. Rtur slkrar sjlfsvitundar eru vitanlega aukinn vitsmunalegur roski en hj sumum keyrir hn r hfi fram feimni. etta kemur heim og saman vi frsagnir flks sem segist hafa veri feimi svo lengi sem a muni eftir sr ea a feimnin hafi byrja um ea rtt fyrir kynroskaskeii.

Erfarannsknir (tvburarannsknir) hafa beinst a erfattinum flagslegum tta og flagsflni. essar rannsknir eru ekki margar enn sem komi en benda engu a sur til ess a erfatturinn s nokkur (ef nefna tti einhverja tlu hr vri s tala einna helst kringum 30%). En arf lka a komast a v hverju erfatturinn/ttirnir felast. Trlega er ar um a ra eitthva lkingu vi au skapgerareinkenni sem fyrr var geti. Vsbendingar eru lka eim dr a heppilegar uppeldisaferir og neikv tengsl vi vini og flaga geti auki httuna v a flagsflni ni a rast. Dmi um skilegar uppeldisaferir eru t.d. egar uppburarltil brn eru ofverndu ea egar foreldrar eru kuldalegir, jafnvel hranalegir, uppeldinu.

Stundum m rekja flagsflni til srsaukafullrar reynslu, t.d. strni, sem einstaklingurinn hefur ori fyrir ea jafnvel s ara vera fyrir. egar hgt er a rekja upphaf flninnar til slkrar reynslu er sagt a skilyring hafi tt sr sta. mrgum tilvikum, einkum egar um almenna flagsflni er a ra er hins vegar ekki hgt a benda slkan atbur sem flnin eigi upphaf sitt og jafnvel egar um a er a ra m tla a skilyring af essu ti eigi sr fyrst og fremst sta egar arir httuttir (eins og tilteki skapger eru einnig til staar).

a er mikilvgt a gera sr grein fyrir v hva viheldur flagsflninni til ess a hgt s a draga r henni ea vinna gegn. eir sem eru flagsflnir virast ofmeta hve rkum mli tti eirra er sjanlegur. etta eykur ttann enn frekar. beina eir athygli sinni miklu frekar a sjlfum sr og eigin vibrgum sta asta sinna. etta hefur fyrsta lagi fr me sr a eir kunna a gera mislegt sem kann a virast ankannalegt og ru lagi a mat eirra v sem gerist rst meira af neikvum vntingum en v sem raun og veru fer fram. a sem einna mestu mli skiptir a vihalda flagsflni er a vikomandi hlirar sr hj erfium astum ea grpur til svonefndrar "ryggishegunar". Slk hegun felst v a vikomandi gerir eitthva til ess a draga r "httunni" vi erfiar astur og finnst eftir a etta hafi komi veg fyrir a hann yri sr t.d. til skammar. Dmi um etta gti veri a setjast aftast mannmrgum fundi. Hlirun gti falist v a mta alls ekki fundinn. Hegun af essu tagi kemur veg fyrir a s sem vi flagsflni a stra geri sr grein fyrir a a sem hann ttast gerist ekki raun og veru ea er alls ekki eins gnvnlegt og honum finnst a hljti a vera

Hvernig fer greining fram?

Greining flagsflni hj fullornum byggist fyrst og fremst vitlum. Hj brnum eru lka vitl og foreldrar benir um a gefa greinagar upplsingar um barni. egar kvrun er tekin hvort lta megi einkennin sem rskun er yfirleitt teki mi af greiningarkerfi amerska gelknaflagsins. Niurstur sjlfslsingarprfa (mat foreldra og kennara egar brn eiga hlut) eru gagnlegar egar vandinn er skilgreindur. a skiptir mli a gera greinarmun flagsflni og unglyndis. stur hvors um sig eru lkar egar flk me essa sjkdma einangrar sig fr samskiptum vi ara af v a hvort tveggja er lkt mehndla .

Hvaa prf er notast vi?

mis prf eru notu til a meta flagskva, bi hj fullornum og brnum. Hj fullornum er ar einna helst SPAI (Social Phobia and Anxiety Inventory) sem er 48 spurninga sjlfslsingaprf. Hj brnum er a t.d. Revised Manifest Anxiety Scale for Children ar sem einn fjgurra kvara er flagskvakvari og SPAI-C ea Social Phobia and Anxiety Inventory for Children. Sastnefndi kvarinn er notaur bi sjlfslsingar og foreldratgfu. Leggja verur rka herslu a essi tki er ekki hgt a nota ein og sr til greiningar.

Mefer

undanfrnum rum hafa ori miklar framfarir lkningu flagsflni. Beitt er meginatrium tvenns konar mefer, annars vegar hugrnni atferlismefer og hins vegar lyfjamefer af msu tagi.

Ltum fyrst hugrna atferlismefer. Hr er lg hersla a hgt s a lra a bregast vi flagslegum astum me rum htti en me hlirun ea miklum kva og tta. slkri mefer eru msar leiir sem hafa mismunandi sess eftir v hvernig vandamli birtist hverju og einu tilviki.

 

jlfun flagslegri hfni

sumum tilvikum getur langvarandi flagsflni haft au hrif a vikomandi verur viss um hvernig eigi a bera sig a flagslegum samskiptum. etta geta veri einfld atrii, eins og hvernig eigi a hefja samrur ea ljka eim. Taka ber samt skrt fram a fstum tilvikum er hgt a skra flagsflni me skorti flagsfrni. flestum tilvikum er miklu fremur um a ra vanmat eigin frni. Vegna missa eirra tta sem greint var fr um orsakir vanmeta eir sem eiga vi flagsflni a stra frni sna. slkum tilvikum getur t.d. veri gagnlegt a taka upp myndband hlutverkaleik sem skjlstingur tekur tt og skoa hann sameiningu. Hann kemst a v a hugmyndir hans um a hvernig hann kemur rum fyrir sjnir eiga ekki vi rk a styjast, og sjlfsliti eykst.

jlfun a mta astum

etta er afer sem ber nnast rangur llum kvavandamlum. Hn byggist v a sl ttann sem flk finnur fyrir egar a mtir astum sem v finnst a ekki ri vi. Smm saman hjanar kvatilfinningin, lkt og hafi veri blusett vi henni, og vikomandi betur stakk binn til a mta astunum nsta skipti. Flagsfli flk hefur margt hvert reynt lka upp eigin sptur, stundum me litlum rangri. etta arf a framkvma tiltekinn htt og v mikilvgt a a s gert undir handleislu fagmanna. A svissetja asturnar sta ess a mta eim fyrir eigin hugskotssjnum reynist einfaldlega betur. Samhlia v er flki kennt a slaka .

Takast vi hugmyndir um samskipti 

raunsjar hugmyndir um sjlfan sig og samskipti eiga oft, ef ekki oftast, tt v a vihalda flagsflni. essar hugmyndir snist um a a anna flk lti niur a ea finnist a hlgilegt veri v a mismla sig ea rona. M..o. annar a sj nkvmlega hvernig v lur. Hugmyndir af essum toga urfa a breytast ef langtmarangur mefer eigi a nst.

Hugrn atferlismefer hefur gefi ga raun a mehndla  flagsflni enda tt frimenn su ekki fyllilega sammla um hvaa ttir hennar a su helst sem skila rangri.

Skoum nna lyfjamefer vi flagsflni. Fjlmrgum lyfjum hefur veri beitt a lkna flagsflni, m.a. eldri og yngri unglyndislyfjum og kvastillandi lyfjum. Straukin ekking allra sustu rum hefur ori gagnsemi lyfja vi flagsflni. Lyfjamefer geta fylgt aukaverkanir og sumum tilfellum er htta netjun, en me essum fyrirvara virist lyfjamefer oft bera gan rangur. E.t.v. gagnast lyfjamefer samt best egar henni er beitt samhlia eim aferum sem fyrr voru nefndar (hugrn atferlismefer). Srfrir fagmenn ttu a meta aferir hverju einstaka tilviki fyrir sig. ar vegur ungt hvernig vandamli kemur fram hj vikomandi, nnur vandaml sem hann vi a stra svo og agengi hans a fagmnnum srfrum mismunandi meferarleiir.

Hverjar eru batahorfurnar?

Eins og fram kemur hr a ofan eru batahorfur gar fyrir flagsflinn einstakling ef hann leitar sr lkninga. Fjlmrg meferarrri haf gagnast vel og veri er a ra nnur sem vntanlega vera enn betri. v miur er a enn svo a margir halda a enga hjlp s a f ea eir eiga erfitt me a leita hennar. Vandamli er einmitt ess elis a a er srstaklega erfitt fyrir etta flk a leita sr astoar.

Hvert er hgt a leita og hva geta astandendur gert?

Hvert er hgt a leita eftir hjlp?

Starfandi gelknar og slfringar ekkja vel til flagsflni og hafa sumir mikla reynslu af mefer vi henni. Gott er v a leita beint til essara srfringa. Arir heilbrigisstarfsmenn ekkja lka til vandamlsins og geta veitt r og leibeiningar um hvert s skynsamlegt a leita.

Hvernig geta astandendur veitt hjlp?

a vi um flagsflni eins og mrg nnur gern vandaml a astandendur geta fyrst og fremst veitt asto me v a hlusta og styja flk til ess a leita sr astoar.

Jakob Smri, slfringur

Til baka

Prentvn tgfa 

Skoanaknnun

Hefur lit lkama ns mikil hrif hvernig r lur me sjlfa/n ig ?
Svarmguleikar

Skrning pstlista

Tlvupstfang
Skru ig pstlista persona.is til a f frttir og tilkynningar fr okkur framtinni.