Vinnan / Greinar

Hva­ er stjˇrnun?

Stjˇrnun er ekki nř af nßlinni. Enn Ý dag sjßst merki fornra stjˇrnunarhßtta. NŠgir ■ar a­ nefna egypsku pÝramÝdana, en tali­ er a­ ■a­ hafi teki­ hundra­ ■˙sund menn ■rjßtÝu ßr a­ reisa ■ß. Ůegar hugleitt er hversu mikla skipulagningu og stjˇrn hefur ■urft til a­ brjˇta steinana Ý rÚtta stŠr­, flytja ■ß, koma ■eim fyrir og fŠ­a og hřsa verkamennina er augljˇst a­ stjˇrnun og stjˇrntŠkni eru ekki fyrirbŠri sem tuttugasta ÷ldin hefur ali­ af sÚr. Ůrßtt fyrir ■etta hefur hlutverk stjˇrnunar Ý samskiptum manna lengst af veri­ sveipa­ dul˙­ fyrir jafnt leikum sem lŠr­um.

UmrŠ­ur um stjˇrnun hafa oft tengst herna­arlegum, stjˇrnmßlalegum og tr˙arlegum lei­togum. Afreksverk hugrakkra og snjallra stjˇrnenda eru h÷fu­einkenni margra sagna og go­sagna. ═ slÝkum s÷gnum er jafnan gengi­ ˙t frß ■vÝ sem gefnu a­ stjˇrnandinn hafi fengi­ Ý v÷ggugj÷f ■ann hŠfileika a­ lei­a menn sÝna til afreka. Menn hafa velt fyrir sÚr hvernig sumir lei­togar nß a­ vekja upp slÝka tr˙arßkef­ og tilbei­slu eins og t.d. M˙hame­, Gandhi og Khomeni? Hvernig tˇkst stjˇrnendum eins og J˙lÝusi Sesar og Alexander mikla a­ reisa heimsveldi? Hvers vegna komust ˇheillakrßkur eins og Adolf Hitler til ■vÝlÝkra valda? Hvers vegna nß sumir stjˇrnendur slÝkri hylli me­al manna sinna a­ ■eir eru tilb˙nir a­ va­a eld og brennistein fyrir ■ß og hvers vegna eru a­rir stjˇrnendur svo ˇvinsŠlir a­ menn ■eirra ˇska ■eim alls hins versta?

Ůa­ er ekki fyrr en ß tuttugustu ÷ldinni sem fari­ er a­ rannsaka fyrirbŠri­ ß kerfisbundinn hßtt. En hvers vegna ■arf a­ rannsaka stjˇrnun? Stjˇrnunarstarfi­ er mikilvŠgt Ý samfÚlagi manna. Stjˇrnendur hafa ßhrif ß hvort stofnanir samfÚlagsins og fyrirtŠki ■jˇna samfÚlaginu vel e­a hvort lßti­ er reka ß rei­anum og fjßrmunum og hŠfileikum manna sˇa­ til einskis. Stjˇrnendur hafa ßhrif ß hvort okkar litla land nŠr a­ halda velli Ý vi­skiptum sÝnum vi­ a­rar ■jˇ­ir. Og eins og dŠmin sanna hafa stjˇrnendur ßhrif ß hvort heimurinn rambar ß barmi styrjaldar. ═ ljˇsi ■essa er mj÷g mikilvŠgt a­ ÷­last ■ekkingu ß ■vÝ hva­ stjˇrnun felur Ý sÚr, hvernig vi­ getum kennt stjˇrnun og eignast upplřsta, hŠfileikarÝka og gˇ­a stjˇrnendur, l÷ndum og lř­ til heilla. ═ ■essu felst eitt af verkefnum sßlfrŠ­innar.

Hversu mikla ■ekkingu hafa rannsˇknir fŠrt okkur? Nokkur ßrangur hefur nß­st, en ■ˇ er m÷rgum spurningum enn ˇsvara­. ═ ■essari umfj÷llun ver­ur dregin upp mynd af helstu sko­unum sem fram hafa komi­.

Stjˇrnandinn

Beinum fyrst athyglinni a­ ■vÝ hvernig menn hafa reynt a­ skilgreina hugtaki­ stjˇrnun. Me­al annars hefur veri­ reynt a­ skilgreina ■a­ ˙t frß hlutverkum og eiginleikum ■eirra sem stjˇrna fyrirtŠkjum og stofnunum. Sem dŠmi um skilgreiningar sem komi­ hafa fram mß nefna eftirfarandi:

Lei­toginn
StjˇrnunarhŠfni er me­fŠddur eiginleiki sem ekki er hŠgt a­ lŠra. ┌tgeislun og me­fŠddir persˇnulegir eiginleikar skipta sk÷pum. Stjˇrnandinn břr yfir eiginleikum sem a­rir ˇska eftir. Ůetta sjˇnarhorn tekur ekki tillit til gagnkvŠmra ßhrifa stjˇrnanda og starfsfˇlks, ■a­ er a­ segja a­ starfsmenn hafi lÝka ßhrif ß stjˇrnanda. Talsmenn ■essa sjˇnarmi­s vÝsa einatt Ý mikla stjˇrnendur, eins og Winston Churchill.

Yfirma­urinn
Stjˇrnandinn tekur allar ßkvar­anir, hans er valdi­ og ßbyrg­in. Undirmennirnir framkvŠma verki­ Ý samrŠmi vi­ vilja stjˇrnandans. Stjˇrnun er til komin vegna formlegrar uppbyggingar stofnunarinnar. Stjˇrnandinn velur sjßlfur markmi­in. Honum finnst fÚlagsskapur e­a samskipti Ý stofnuninni litlu skipta. FÚlagslegt dj˙p er sta­fest milli stjˇrnanda og undirmanna. Stjˇrnandinn hefur v÷ld sÝn vegna st÷­u sinnar. Nefna mß yfirmann Ý her sem dŠmi um slÝkan stjˇrnanda.

Hˇpstjˇrinn
Stjˇrnandinn ß a­ beina hˇpnum inn ß rÚtta braut. Hann ■arf a­ fß hˇpinn til a­ skila ßrangri. Hˇpurinn hefur ßhrif ß stjˇrnanda me­ ■vÝ a­ setja fram ˇskir og kr÷fur. Stjˇrnandinn er ■vÝ hß­ur hˇpnum. Sem dŠmi mß hugsa sÚr ˇformlegan hˇp sem ß a­ vinna ßkve­i­ verkefni. Sß sem hˇpurinn treystir best til a­ lei­a verki­ er valinn stjˇrnandi.

Tengili­urinn
Stjˇrnandinn vakir yfir sambandinu milli stofnunar og umhverfis. Hann reynir a­ koma jafnvŠgi ß sambandi­ milli hinna fÚlagslegu og tŠknilegu ■ßtta Ý fyrirtŠkinu. Ůetta sjˇnarhorn ß rŠtur sÝnar a­ rekja til kenninga um mikilvŠgi ■ess a­ laga sig a­ umhverfinu. FyrirtŠki­ getur ekki veri­ eyland Ý samfÚlaginu. Sem dŠmi mß taka fyrirtŠki sem selur tÝskuv÷rur.
Stjˇrnandinn ver­ur st÷­ugt a­ vera ß ver­i gagnvart tÝskunni ef hann Štlar a­ halda blˇmlegum vi­skiptum.

Andliti­
Framangreind sjˇnarhorn gera rß­ fyrir ■vÝ a­ stjˇrnun sÚ orsaka■ßttur, ■.e. valdi ßrangri e­a ßrangursleysi Ý rekstri stofnana. Sumir hafa vilja­ vefengja mikilvŠgi stjˇrnunar og tali­ sig geta sřnt fram ß a­ stjˇrnun skipti Ý rauninni ekki miklu mßli. R÷kin fyrir ■essu eru ■au a­ fˇlk stjˇrni starfsemi stofnana a­ stŠrstum hluta sjßlft, ˇhß­ stjˇrnandanum. Stjˇrnandinn er samkvŠmt ■essu tßknrŠn persˇna sem ß a­ tryggja traust stofnunarinnar. Fari eitthva­ ˙rskei­is ber ■vÝ a­ reka stjˇrnandann vegna ■ess a­ hann getur ekki lengur ■jˇna­ sem tßkn fyrirtŠkisins. Ůa­ hefur komi­ fyrir a­ menn hafi veri­ reknir ß ■essum forsendum, ■ˇ svo ■eir hafi geta­ sřnt fram ß a­ ■eir hafi ß­ur stjˇrna­ fyrirtŠkinu farsŠllega Ý m÷rg ßr.

Hva­ gerir stjˇrnandinn?

Ůegar kom fram ß sj÷unda ßratuginn fannst m÷nnum ■ekking ß stjˇrnun nokku­ dreif­ og sundurlaus. Engin ni­ursta­a haf­i Ý raun nß­st um hva­ vŠri gˇ­ stjˇrnun e­a hvernig stjˇrnandi Štti a­ bera sig a­ til a­ nß ßrangri Ý starfi. Ůetta leiddi til ■ess a­ menn fˇru a­ beina augum kerfisbundi­ a­ atferli stjˇrnenda Ý starfi Ý sta­ ■ess a­ lÝta ß eiginleika hans e­a hlutverk. Hvernig unnu stjˇrnendur og ■ß sÚrstaklega farsŠlir stjˇrnendur? LÝtum nßnar ß hva­a ■ekkingu ■Šr rannsˇknir sem fylgdu Ý kj÷lfari­ hafa fŠrt okkur. Ni­urst÷­ur voru ■Šr a­ hŠgt vŠri a­ greina 10 mismunandi hlutverk stjˇrnenda.

A­ sjß um samskipti:
1. A­ vera fulltr˙i fyrirtŠkisins ˙t ß vi­.
2. A­ vera stjˇrnandinn sem er ßbyrgur fyrir starfi fˇlksins, fyrir rß­ningum, upps÷gnum, hvatningu starfsfˇlks o.s.frv.
3. A­ vera millig÷nguma­urinn, sß sem hefur samb÷nd ˙t fyrir sitt svi­, t.d. vi­ a­ra Ý s÷mu st÷­u e­a Ý ÷­ru fyrirtŠki.

A­ mi­la upplřsingum:
1. A­ vi­a a­ sÚr upplřsingum frß umhverfinu.
2. A­ dreifa upplřsingum innan fyrirtŠkisins.
3. A­ vera talsma­ur, sß sem dreifir upplřsingum ˙t fyrir sitt fyrirtŠki e­a svi­.

A­ taka ßkvar­anir:
1. A­ fßst vi­ nřsk÷pun, ■.e. a­ bŠta fyrirtŠki sitt e­a a­lagast breytingum Ý umhverfinu.
2. A­ leysa kreppur, breg­ast vi­ vandamßlum sem upp koma.
3. A­ dreifa gŠ­um, ßkve­a hver fŠr hva­ Ý fyrirtŠkinu.
4. Samningama­urinn, sß sem sÚr um samninga milli manna.

Ůetta er flˇknara sjˇnarhorn en hin fyrri a­ ■vÝ leyti a­ sjˇnum er beint a­ fleiri ■ßttum Ý stjˇrnunarstarfinu en einf÷ldu hlutverki stjˇrnandans e­a eiginleikum hans.

A­stŠ­ur skipta mßli

Me­ auknum rannsˇknum komust menn a­ ■eirri ni­urst÷­u a­ a­stŠ­ur stjˇrnandans hef­u ßhrif ß hvernig best vŠri a­ stjˇrna. Tvennt skipti mßli til ■ess a­ auka ßrangur starfsmanna. Annars vegar a­ stjˇrnandinn leggi ßherslu ß manneskjuna sem vinnur starfi­. Ůetta felur Ý sÚr stu­ning vi­ starfsmenn, gagnkvŠm samskipti starfsmanna og stjˇrnanda, hvatningu og hrˇs stjˇrnanda til handa starfsm÷nnum. Hins vegar er ■a­ ßhersla ß verki­ sem veri­ er a­ vinna. Ůar eru mikilvŠgir ■Šttir střring, einhli­a bo­ frß stjˇrnanda til starfsmanna, skilgreining stjˇrnanda ß verkefnum og ˙tskřringar ß ■vÝ hvernig vinna eigi verki­.

Einnig skiptir sjßlfstŠ­i starfsmannsins miklu mßli. Ůß er ßtt vi­ Ý hve miklum mŠli starfsma­urinn er fŠr um a­ setja raunhŠf markmi­, hversu mikinn vilja og hŠfni hann hefur til a­ taka ßbyrg­ og a­ hve miklu leyti hann hefur menntun og reynslu Ý samrŠmi vi­ ■a­ sem verkefnin krefjast.

Eins og fram kemur ß myndinni mß greina fjˇra stjˇrnunarstÝla eftir ■vÝ hvort stjˇrnandinn leggur ßherslu ß samskipti vi­ starfsmenn e­a a­ střra verkefninu. Einnig kemur fram a­ stjˇrnunarstÝlarnir henta mismunandi vel eftir ■vÝ hve sjßlfstŠ­ir starfsmenn eru.

StjˇrnunarstÝlar a­stŠ­ubundinnar stjˇrnunar

StjˇrnunarstÝlarnir fela Ý sÚr eftirfarandi:

Střrandi: Stjˇrnendur gefa nßkvŠm fyrirmŠli um hvernig, hva­ og hvenŠr vinna eigi verkefni­. NßkvŠmt og tÝtt eftirlit. Einhli­a samskipti frß stjˇrnanda til starfsmanns.

Hvetjandi: TvÝhli­a samskipti fara fram ß milli stjˇrnanda og starfsmanns. Stjˇrnendur ˙tskřra ßkvar­anir og hvetja starfsmenn til a­ koma me­ till÷gur.

Ůßtttakandi: Stjˇrnendur og starfsmenn skiptast ß hugmyndum, rŠ­a lausnir og leggja grundv÷ll fyrir sameiginlegar ßkvar­anir. Stjˇrnendur sty­ja starfsmenn vi­ vinnslu verkefna.

Veitandi: Stjˇrnendur lßta starfsmenn um ßkvar­anat÷ku og vinnslu verkefna.

Hinir mismunandi stjˇrnunarstÝlar bera gˇ­an ßrangur vi­ rÚttar a­stŠ­ur en skila ekki ßrangri Ý ÷­rum a­stŠ­um eins og fram kemur hÚr ß eftir.

Střrandi stjˇrnunarstÝll er ßrangursrÝkur ■egar starfsmenn ■urfa skřrar lei­beiningar til a­ rß­a vi­ starfi­. Ůß er ßhrifarÝkt a­ gefa sem skřrastar lei­beiningar, taka frumkvŠ­i og gefa tÝ­a og hei­arlega sv÷run. Ůessi stjˇrnunarstÝll ber ekki ßrangur ef starfsm÷nnum finnst stjˇrnandinn vera a­ ■vinga einhverju kerfi upp ß ■ß. Einnig ber a­ varast a­ gagnrřna starfsmenn ß neikvŠ­an hßtt. Ůessi stjˇrnunarstÝll gŠti henta­ vel ■egar nřr starfsma­ur er a­ koma til starfa hjß fyrirtŠki.

Hvetjandi stjˇrnunarstÝll er ßrangursrÝkur ■egar starfsmenn ˇska eftir hjßlp, bŠ­i hva­ var­ar vinnutilh÷gun og persˇnulegar a­stŠ­ur. ┴rangursrÝk stjˇrnun felst ■ß Ý ■vÝ a­ gefa skřringar og upplřsingar, spyrja, hvetja og nß samkomulagi. Ůessi stjˇrnunarstÝll ber ekki ßrangur ef starfsm÷nnum finnst stjˇrnandi skipta sÚr of miki­ af vinnutilh÷gun e­a a­ ßhugi hans ß ■eim sem manneskjum sÚ ekki sannur. Stjˇrnendur Šttu ■vÝ a­ for­ast a­ ■r÷ngva sko­unum sÝnum upp ß starfsmenn, ■eir Šttu ekki a­ rÚttlŠta sjßlfa sig, skipta sÚr af smßatri­um e­a sřna starfsm÷nnum tortryggni. Hvetjandi stjˇrnun getur henta­ vel ef veri­ er a­ vinna nřtt verkefni sem starfsma­urinn ber ßbyrg­ ß.

Ůßtttakandi stjˇrnunarstÝll er lÝklegur til ßrangurs ■egar starfsmenn hafa ■÷rf fyrir persˇnulegan stu­ning til a­ geta leyst verkefnin af hendi. Ůß er mikilvŠgt a­ veita stu­ning, upp÷rvun, vi­urkenningu, skiptast ß hugmyndum og minnka streitu. Ůessi stÝll getur or­i­ stjˇrnanda til trafala ef tilfŠringar hans eru ßlitnar ˇnau­synlegar, ef hann notar stÝlinn til a­ reyna a­ komast hjß ßbyrg­ e­a til a­ reyna a­ komast hjß ■vÝ a­ ver­a ˇvinsŠll. Ůa­ lei­ir ■vÝ til lÝtils ßrangurs ef stjˇrnandi gerir fˇlk hß­ sÚr, dregur ˙r mikilvŠgi ■ess sem starfsma­ur hefur fram a­ fŠra e­a ofverndar hann. ┴ hinn bˇginn getur slÝk stjˇrnun henta­ vel ef sjßlfsmat starfsmanns er svo lßgt a­ hann ß erfitt me­ a­ leysa verkefni sitt af hendi upp ß eigin spřtur. Veitandi stjˇrnunarstÝll er vŠnlegur til ßrangurs ef starfsmenn ˇska a­ taka ßbyrg­ og vinna upp ß eigin spřtur. Stjˇrnandi Štti ■ß a­ sřna ßhuga, hlusta af athygli, sty­ja, vera hjßlpsamur og a­sto­a vi­ upplřsingaleit. Ůess hßttar stjˇrnun lei­ir ekki til ßrangurs ef starfsm÷nnum finnst ■eir ekki fß ■ß hjßlp sem ■eir ■arfnast, bŠ­i me­ tilliti til lausnar verkefna og persˇnulegra erfi­leika. Ůa­ lei­ir ■vÝ ekki til ßrangurs ef stjˇrnandi dregur sig Ý hlÚ, for­ast fˇlk e­a missir sambandi­ vi­ ■a­. Ůessi ger­ stjˇrnunar hentar vel ■egar um sÚrhŠf­ st÷rf er a­ rŠ­a, ■ar sem starfsma­urinn hefur meiri ■ekkingu en stjˇrnandinn ß ■vÝ hvernig verkefni­ ver­i best leyst af hendi.

A­stŠ­ubundin stjˇrnun skipar hßan sess Ý stjˇrnsřslufrŠ­um n˙tÝmans. Ůa­ sjˇnarhorn hefur veri­ miki­ nota­ sem grundv÷llur stjˇrnendafrŠ­slu innan fyrirtŠkja. Ůß er reynt a­ kenna stjˇrnendum a­ laga a­stŠ­ur a­ eigin stjˇrnunarstÝl e­a lŠra a­ skilgreina a­stŠ­ur og laga stjˇrnunarstÝlinn a­ ■eim.

Eins og komi­ hefur fram eru menn sÝ­ur en svo sammßla um hvernig beri a­ skilgreina stjˇrnun. Stjˇrnunarhlutverki­ hefur breytt um svip eftir ■vÝ sem tÝmar hafa li­i­. Hinn hef­bundni stjˇrnandi sem hefur ÷ll v÷ld og alla ßbyrg­ Ý hendi sÚr er ß undanhaldi Ý n˙tÝmafyrirtŠkjum. V÷ldum, ßbyrg­ og verkefnum er Ý auknum mŠli skipt ni­ur milli starfsmanna fyrirtŠkisins. Liti­ er ß stjˇrnun Ý auknum mŠli sem ferli sem grÝpur inn Ý marga ■Štti Ý starfsemi fyrirtŠkja og stofnana, en ekki sem sÚrstakt verkefni sem sÚ bundi­ vi­ eina manneskju: STJËRNANDANN.

ŮurÝ­ur Hjßlmtřsdˇttir, sßlfrŠ­ingur

Til baka

PrentvŠn ˙tgßfa 

Sko­anak÷nnun

Hefur ˙lit lÝkama ■Ýns mikil ßhrif ß hvernig ■Úr lÝ­ur me­ sjßlfa/n ■ig ?
Svarm÷guleikar

Skrßning ß pˇstlista

T÷lvupˇstfang
Skrß­u ■ig ß pˇstlista persona.is til a­ fß frÚttir og tilkynningar frß okkur Ý framtÝ­inni.