Streita / Greinar

Streita

Saga streituhugtaksins

Įriš 1926 var lęknanemi į bandarķsku sjśkrahśsi, Hans Selye, aš lęra um einkenni hinna żmsu sjśkdóma. Žaš sem vakti mestan įhuga hans voru ekki žau mismunandi einkenni ólķkra sjśkdóma sem hann įtti aš lęra um, heldur žaš sem virtist sameiginlegt öllum sjśklingum sem voru oršnir mikiš veikir. Hvort sem sjśkdómurinn var bakterķusżking, krabbamein, magasįr, žunglyndi eša eitthvaš annaš voru sjśklingarnir yfirleitt lystarlausir, mįttvana, kvķšnir og andlitin tekin og föl.

Hans Selye varši eftir žetta langri starfsęvi, lengst af ķ Kanada, til aš rannsaka įhrif įlags į dżr og menn. Ķ rannsóknum sķnum į dżrum fann hann aš yfirįlag veldur streitu sem leišir til sjśkleika og sķšan til dauša sé žaš nógu mikiš og langvarandi. Hvort sem įlagiš var eitrun, bruni, blęšing, hiti, kuldi, lķkamserfiši eša andlegt įlag varš svörun lķkamans svipuš. Įkvešin lķffęrakerfi byrjušu aš sżna breytingar. Nżrnahettur stękkušu og framleišsla nżrnahettuhormóna (streituhormóna) jókst. Eitlavefir rżrnušu og ónęmiskerfiš veiklašist žar meš. Žį komu fram magablęšingar og magasįr. Stęši įlagiš nógu lengi veiktust dżrin meir, višnįm žeirra žraut og žau dóu.

Į sķšari hluta starfsęvi sinnar lagši Selye įherslu į jįvęšar hlišar streitu ķ mannlķfinu. Žegar įlag er aš okkar vali, samręmist markmišum okkar, er hęfilega mikiš og hvķld nęgileg getur žaš vissulega veriš heilsusamlegt og sannkallaš "krydd lķfsins" svo aš notuš séu hans eigin orš.

Kenningar og nišurstöšur Hans Selye fengu smįm saman višurkenningu lęknisfręšinnar. Undir lok starfsferils sķns fékk hann veršlaun gešlęknafélags Bandarķkjanna og Kanada fyrir framlag sitt til skilnings į manninum sem heild og hinu sķvirka samspili andlegra og lķkamlegra žįtta.

Žrjįr merkingar

Ķ daglegu tali hafa oršin streita og stress einkum žrjįr merkingar.

Ķ fyrsta lagi er talaš um streituna ķ umhverfinu til dęmis "stressiš ķ bęnum". Žar er raunar veriš aš tala um streituvalda sem valda meiri streitu hjį sumum en öšrum. Er mjög į okkar valdi hvort og hvernig viš leyfum atburšum, stórum og smįum, aš hafa įhrif į okkur.

Ķ öšru lagi er oft talaš um streitu sem innri tilfinningu um spennu. Aš vera stressašur af kvķša, reiši eša tķmahraki eru dęmi sem flestum eru kunn.

Ķ žrišja lagi er talaš um streitu sem samsafn žreytu og spennu. Langvinnt įlag er žaš form streitu sem lķklega er erfišast aš greina, enda getur žaš komiš hęgt og hljótt og einkennin vanist sem hluti daglegs lķfs. Hér er įtt viš įlag umfram žaš sem dagleg endurnęring nęr aš leišrétta. Ónóg hvķld, t.d. svefnskortur, skapar streituįstand žótt įlag sé annars ekkert. Slķkt žreytuįstand hefur tilhneigingu til aš višhaldast ķ afar neikvęšum vķtahring žar sem spenna streitunnar hindrar hvķld. Sé ekkert aš gert lamar hinn sjįlfvirki vķtahringur andlega hęfni og lķkamsžrek. Višvarandi streita skemmir lķffęri mannsins žannig aš hann eldist hrašar og verr en ella.

Viš nśtķmafólkiš veršum žvķ aš žekkja streituna, vita hvaš hśn er, hvernig hśn er, hvašan hśn kemur og hvernig viš getum losaš okkur viš hana. Ef ekki, stöndum viš uppi rįšalaus og kunnum ekki aš leišrétta mįlin nęst žegar viš lendum ķ streituįstandi, en slķkt getur hent hvern sem er.

Heilbrigt lķf

Almennt mį segja aš viš getum lifaš heilbrigš ef viš höldum okkur innan vissra marka, žekkjum takmörk okkar og viršum žarfir okkar.

Jafnvel žótt flestir telji aš lķkaminn fęšist ašeins einu sinni og eigi ašeins eitt lķf žį er žaš ekki alveg rétt. Komi eitthvaš fyrir vefi lķkamans hafa flestir žeirra mikla hęfni til aš endurnżjast. Lķkaminn og sįlin sem heild hafa mikla hęfni til aš lagfęra žaš sem skemmist. Gott dęmi er žaš sem gerist ef viš skerum okkur ķ fingur. Ķ langflestum tilfellum er gert viš skašann, įn žess aš nokkuš sjįist eftir nema lķtiš ör. Nżjar ęšar geta myndast ķ lķffęrum ķ staš žeirra sem skemmst hafa. Nżleg er sś žekking aš jafnvel lišbrjóskiš getur endurnżjast aš einhverju leyti. Viš erum žvķ betur gerš en sjįlfur Rolls Royce bķlinn. Hann slitnar og endurnżjar ekki legur sķnar. Hęfnin til aš haldast ungur, hęfnin til endurnżjunar, er žvķ betri sem heilbrigšisįstand er betra og žvķ į okkar įbyrgš aš miklu leyti.

Ķslenski fjallarefurinn er veršug tįknmynd fyrir įbyrga og heilbrigša lifnašarhętti. Mótašur ķ nįttśru landsins er hann ešlilegur hluti hennar. Hann kann vel aš bjarga sér og gerir žaš af forsjįlni, hyggindum og hófsemi. Nįi refir fulloršinsaldri geta žeir oršiš mjög gamlir.

Fyrrum voru kuldinn og hungriš žęr ytri ašstęšur sem helst ógnušu heilsu og lķfi ķ žessu landi. Fögur vķsa Lįtra-Bjargar segir:

Fagurt er ķ Fjöršum
žį Frelsarinn gefur vešriš blķtt,
heyiš gręnt ķ göršum,
grös og heilagfiskiš nżtt,
en er vetur aš oss gerir sveigja
veit ég enga verri sveit,
um veraldarreit,
menn og dżr žį deyja.

Sķšan förukonan Lįtra-Björg orti žetta, skömmu fyrir Móšuharšindin, höfum viš eignast góš hķbżli, skjólföt og ofgnótt matar. Hungriš og kuldinn eru ekki lengur streituvaldar žokkalega skynsömu fólki. Hins vegar mį segja aš nįnast hvaš sem er geti oršiš skašvaldur, sé skynsemi og hófsemi ekki višhöfš. Ofįtiš er Ķslendingum nś margfalt skašlegra en hungriš. Óžarfar andvökur eru annaš dęmi.

Streituvaldar dżra og manna

Žegar ljóniš er ķ vķgahug og antķlópurnar flżja žį er ķ gangi hiš ešlilegasta tilefni streitu sem hęgt er aš hugsa sér. Bįšir ašilar neyta allrar orku. Ljóniš til aš fį lķfsvišurvęri og antķlópan til aš bjarga lķfi sķnu. Žegar grasbķtahjöršin hefur hlaupiš af sér ljóniš og nokkra kķlómetra ķ višbót stansa dżrin og fara aš bķta į nż, róleg og öll hręšslumerki viršast horfin. Ķ staš hįspennu streitunnar er kominn frišur og nęringarįstand tekur viš. Eitt dżr kann aš vera į vakt til žess aš annast öryggi hjaršarinnar. Žaš sem hér hefur gerst er aš įrįsar- eša flóttavišbrögš sem vöknušu viš hęttuna, settu ķ gang hįspennuįstand ķ lķkamanum mešan į žurfti aš halda. Žegar hęttan er lišin hjį tekur viš įstand slökunar, frišar og nęringar.

Įrįsar- eša flóttavišbrögš lķkamans, sem vakna ķ hvert sinn sem viš erum reiš eša hrędd og ķ minna męli ef viš erum gröm eša kvķšin, eru ķ mjög stuttu mįli sem hér segir: Streituhormón svo sem adrenalķn hellast śt ķ blóšiš strax ķ byrjun og vekja svörun alls lķkamans. Vöšvaspenna hękkar. Hjartslįttur veršur örari og blóšžrżstingur hękkar. Öndun veršur dżpri. Sviti sprettur fram. Blóšsykur hękkar og sķšar blóšfita. Kólesteról hękkar verulega ķ langvarandi streituįstandi. Ef mašur (eša dżr) meišist veldur streitan žvķ aš hęfleiki blóšsins til aš storkna vex hratt. Ónęmiskerfiš örvast ķ byrjun streitu en slęvist sķšan verulega. Varnir lķkamans veiklast žvķ og skżrir žaš aš langžreytt fólk veršur frekar fyrir pestum og sżkingum af öllu tagi og batnar seinna en öšrum. Illkynja sjśkdómar eiga aš tališ er greišari leiš sé ónęmiskerfiš ķ veiklušu įstandi višvarandi streitu.

Slökunarvišbrögš eru svo andstęša streitu ( hvķld, frišur, endurnęring. Slökun ķ hvaša formi sem er leišir beint til hjöšnunar streituįstands.

Streituvaldar ķ mannheimi eru oftast frįbrugšnir žvķ sem gerist ķ heimi dżranna, žótt višbrögš manna og dżra viš įlagi séu ķ ašalatrišum eins. Ótti og reiši hefur svipuš įhrif į okkur og dżrin. Allt įlag, einnig lķkamlegt, er streituvaldur. Andlegt įlag er žó varasamara fyrir okkur. Įhyggjur og óvissa um efnahag, atvinnu og fleira kann aš vera nagandi kvķšavaldur. Flest nśtķmastörf valda meiru andlegu en lķkamlegu įlagi. Andlegt įlag, til dęmis ritstörf, stjórnun, óleyst mįl eša tilfinningaįlag, veldur gjarnan andvökum sem eru, eins og fram hefur komiš, einn markvissasti streituvaldur sem til er.

Žį mį nefna stefnuleysi, tilgangsleysi, atvinnuleysi. Žaš hefur löngum žótt erfiš staša aš vera villtur uppi į heiši. Tilgangsleysi ķ lķfinu er sama ešlis. Óöryggi, jafnvel feimni, er ķ sjįlfu sér streituvekjandi įstand, žaš aš hafa ekki leyfi til aš vera eins og mašur er en žurfa sķfellt aš vera einhvern veginn öšruvķsi og žurfa aš fela hluta af sjįlfum sér.

Hér mį nefna safn ašferša sem geta gagnast nśtķmamanninum vel til aš gera sig ruglašan. Er žar sérstaklega męlt meš aš horfa į sjónvarp fram yfir hįttatķma. Taka sķšan til viš myndband eša tölvu og halda sér vakandi meš kaffi og sķgarettum ellegar "draslfęši" svo sem kók og sśkkulaši. Žetta algenga atferli sem hękkar spennu og ręnir hvķld er ein öruggasta ašferš til žess aš firra sig viti og orku, eins og dęmin sanna. Flestir sem lenda į gešsjśkrahśsi greina frį löngum andvökum.

Mešferš - leišrétting

Góšu fréttirnar eru žęr aš žaš er aušvelt aš leišrétta streitu, žótt stundum kunni aš reynast erfišara aš breyta žeim hįttum sem leiddu til hennar.

Leišrétting byggist į žvķ aš žekkja streituna, greina įstandiš rétt, skżra stöšuna fyrir viškomandi sjśklingi og setja sķšan markmiš um bata. Sķšast eru įkvešnar leiširnar aš markmišunum, ašferšir ķ mešferšinni. Markmišin žurfa ķ ašalatrišum aš vera markmiš sjśklingsins sjįlfs. Hann žarf bęši aš vita hvernig lķf og lķšan į aš vera - og hafa vilja til aš vinna aš žvķ. Lęknirinn žarf aš śtskżra męlikvaršana til aš meta batnandi įstand, leišarmerkin framundan, śtskżra hve langan tķma hver įfangi muni lķklega taka. Bįšir ašilar vinna svo eftir žvķ. Endanlegt markmiš mešferšar streitu į aš vera žekking, vitund og įbyrgš sjśklingsins sjįlfs. Hann į aš verša sinn eigin sérfręšingur ķ streitustjórnun. Žaš hefur aldrei žótt gįfulegt aš brenna sig tvisvar į sama sošinu, hvaš žį oftar.

Aldrei er of mikil įhersla lögš į aš setja skżr markmiš ķ mešferš. Mį minna į orš Hans Selye į titilsķšu bókar sinnar "Stress without Distress". Žar segir: "Enginn byr gagnast žeim sem į enga įkvešna höfn aš fara ķ." Markmišslaus vinna er ónżt vinna.

Leišrétting streituįstands sem stašiš hefur lengi er verkefni sem tekur vikur eša mįnuši fremur en daga, žótt žaš versta geti lagast į fįum dögum. Žaš eru žó góšar fréttir aš žetta tekur svo langan tķma. Žaš žżšir aš lengi mį bśast viš betri tķš. Lyf žarf venjulega fyrst og fremst aš nota ķ byrjun og žį ķ virkum skömmtum en samtķmis taka viš ašgeršir sjśklingsins sjįlfs.

Lķfshęttir įn streitu

Hér er sett fram ķ örstuttu formi uppskrift aš lķfshįttum įn streitu, žar sem įlag skašar ekki heldur styrkir og bętir lķfiš:

Sofšu vel
Svefn sem veitir fulla hvķld er merki um jafnvęgi og heilbrigši. Endurnęrandi svefn tryggir aš žś safnir ekki žreytu.

Lęršu slökun og notašu hana
Žaš er aušveldara en žś heldur.

Góš nęring, mest śr jurtarķkinu
Haltu réttri žyngd. Aukafarangur žreytir og minnkar frelsi. Drekktu vatn rķkulega.

Ręktašu lķkama žinn
Lįgmark er hįlfrar stundar hreyfing žrisvar ķ viku. Žaš eru lķfsgęši aš vera ķ góšu formi, en einnig krafa komin frį nįttśrunni sjįlfri.

Koffein og nikótķn hękka spennu
Eins og önnur įvanalyf geta žau tekiš af žér rįšin.

Ręktašu leikina žķna alla ęvi
Varšveittu barniš ķ žér, hversu miklar sem skyldur žķnar eru.

Hafšu markmiš ķ lķfinu
Misstu aldrei sjónar į draumum žķnum og markmišum. Žau gefa lķfinu stefnu og tilgang, sjįlfsviršingu og sjįlfsöryggi.Žér leyfist aš leggja mikiš į žig ef žś vinnur aš hugšarefnum žķnum.

Streiturvaldar ķ lķfi fólks

Ekki er allt streituįstand framkallaš meš ógętni eša įbyrgšarleysi. Į mešfylgjandi lista er śtdrįttur śr skżrslu sem byggist į rannsóknum sem unniš hefur veriš aš sķšustu žrjįtķu og fimm įr ķ Seattle ķ Washington ķ Bandarķkjunum. Eru žar taldir upp streituvaldandi atburšir sem geta gerst ķ lķfi fólks. Hafa žeir svokallaš streitugildi eftir žvķ hvaš žeir hafa skašleg įhrif į heilsufar. Athygli vekur aš svo viršist sem breytingin sjįlf skipti mestu mįli hvort sem hśn er jįkvęš eša neikvęš. Tölurnar ķ męlikvaršanum eiga aš meta žörf fyrir ašlögun aš félagslegri breytingu:

Makamissir

100

Hjónaskilnašur

73

Dauši einhvers nįkomins

63

Meišsl, sjśkdómur

53

Aš vera sagt upp starfi

47

Hjónabandserfišleikar

47

Vinnulok

45

Breytingar į vinnustaš

36

Bśferlaflutningar

30

Vandręši ķ samskiptum

29

Framśrskarandi įrangur

28

Sumarfrķ

13

Žeir sem safna yfir 150-300 stigum į einu įri hafa meira en helmings lķkur į verulegum heilsubresti innan žriggja mįnaša.

Męlikvarši į streituįstand

Streituįstand hefur yfirleitt mjög skżr einkenni, tiltölulega svipuš hjį öllu fólki žótt sumir bregšist viš meš sķnum persónulega stķl. Žannig mį segja aš stressiš fari fyrst ķ magann į einum mešan annar fęr hįlsrķg og höfušverk ķ byrjun eša svefnleysi og kvķša. Žaš tekur stutta stund aš meta streituįstand sitt meš eftirfarandi męlikvarša.

1. stig: Vęgt streituįstand
Unniš ķ kappi viš tķmann. Meiri afköst en venjulega.
Getur oršiš įvani aš vinna ķ tķmažröng.

Viš getum varla komist lengi įfram įn žess aš žurfa aš fara į fyrsta stig streitu, t.d. ķ próflestri eša vinnutörnum. Kappsemi, stundum kvķšablandin, einkennir įstandiš. Afköst eru oft góš og žaš getur oršiš įvani aš vinna ķ tķmahraki. Ef įlagstķmabiliš varir ekki lengi er aušvelt aš leišrétta. Landlegur koma eftir róšratörn, svefndagar nżtast vonandi eftir vaktatörn. Vinna śti ķ nįttśrunni er góš leišrétting į streituįstandi eftir próftörn.

2. stig: Lķkamleg einkenni koma ķ ljós
Žreyta, vöšvaspenna, verkir, meltingartruflanir, hjartslįttarónot.

Annaš stig er algengt hjį fólki sem žvingar sig įfram ķ törnum. Vinnur tvö störf eša sinnir hvķld ekki vel. Algengt er aš hafa meltingartruflanir hįlfa ęvina og sżruslökkvandi lyf innan seilingar, hafa žarmakrampa og truflanir į hęgšum ellegar hękkaša vöšvaspennu, höfušverk og vöšvagigt. Hjartslįttarónot eru algeng. Mašur į öšru stigi vill stundum halda sér į žvķ stigi žrįtt fyrir allt. Fólk leitar sér aš verkefni eša afžreyingu og vakir fram yfir mišnętti. Žannig višhelst žreytuįstand og spenna sem sumir kalla einfaldlega aš "vera ķ stuši".

3. stig: Žreytan veršur įberandi
Meiri meltingartruflanir og meiri vöšvaspenna. Svimi og svefntruflanir.

Žrišja stig tekur viš fyrr eša sķšar og einkennist af vaxandi einkennum um truflanir į lķffęrakerfum. Höfušverknum fylgir oft svimi og sónn fyrir eyrum. Meiri meltingartruflanir. Svefntruflanir bętast viš og žar meš versnar įstandiš hratt.

4. stig: Verkkvķši og vondir draumar
Erfitt aš komast gegnum daginn. Samskiptaerfišleikar. Vondir draumar vekja snemma nętur.

Fjórša stig streitu er furšu algengt, jafnvel hjį fólki ķ įbyrgšarstörfum. Verkkvķši vekur snemma morguns. Įšur aušveld verk eru oršin erfiš. Einbeitingarskortur og minnisleysi minnka enn sjįlfsöryggi. Hęfni til félagslķfs žverr, fólk dregur sig ķ hlé eša veršur erfitt ķ umgengni. Žarna er kominn góšur jaršvegur fyrir ofneyslu įfengis, ef fólk notar įfengi į annaš borš. Mašur sem kemur śr vinnu of žreyttur til aš fara ķ gönguferš og getur ekki slakaš į heldur, kann aš standa frammi fyrir freistingu eigi hann ķ ķsskįpnum bjór, sem hann vonar aš veiti stundarfriš. Į fjórša stigi eru martrašir komnar til sögunnar. Žęr vekja og trufla svefn enn frekar. Svo ósanngjarnt sem žaš viršist dreymir mjög žreyttan mann aldrei góša drauma, alltaf slęma. Sķfelldur ótti eša sveiflur milli ótta og reiši einkenna įstandiš.

5. stig: Lamandi žreyta og kvķši
Mikil og stöšug žreyta. Kvķši sem leišir til žunglyndis. Hęgšatruflanir. Sviti dag og nótt.

Fimmta stig er beint įframhald. Lķkamlegu einkennin halda įfram og nż bętast viš. Sviti er aukinn bęši dag og nótt. Óttatilfinning og samviskubit vegna sķfelldrar žreytu og slęmrar frammistöšu verkar lamandi. Er žaš oft nefnt žunglyndi, stundum meš réttu. Sjśkdómshugtakiš žunglyndi er nś ķ tķsku. Eru hin nżju, dżru žunglyndislyf oft notuš ķ streituįstandi sem ekki hefur veriš rétt greint. Mörg nżrri žunglyndislyf eru ekki eins góš svefnlyf og žau eldri voru, sum beinlķnis trufla svefn. Žvķ mišur er ekki óalgengt aš örmagna fólk, eins og hér er lżst, fremji sjįlfsvķg. Verša žaš aš teljast slys, skiljanleg ķ ljósi žess aš į žessu stigi hafa żmsir leitaš margra lękna. Hver hefur sinnt sķnu sérsviši įn žess aš greina žaš žreytu- og uppgjafarįstand sem streita į hįu stigi er. Žegar öll sś lęknishjįlp hefur litlu įorkaš er ekki aš undra žótt sumir missi vonina.

6. stig: Ógnvekjandi einkenni
Žungur hjartslįttur og angistartilfinning. Lofthungur. Skjįlfti, sviti og dofi. Ofsakvķši.

Sjötta stig streitu er stig neyšarįstands. Žį eru komin mjög óžęgileg einkenni svo sem titringur, dofi ķ höndum og fótum, lofthungur og žungur hjartslįttur, stundum óreglulegur, en hann veldur alltaf angist. Žį er stutt ķ ofsakvķšakastiš sem er yfiržyrmandi og yfirleitt óskiljanleg reynsla. Fólk upplifir skelfingu og stjórnleysi. Svefn, ef fęst, er stuttur og frišlaus. Į žessu stigi fęšist fęlnin (fóbķurnar). Sį sem hefur innilokunarkennd vegna hękkašrar vöšvaspennu ķ brjósti finnur fyrir lofthungri og jafnvel andnauš. Hann foršast lyftur, bišrašir, leikhśs, bķó, stórmarkaši og allar ašstęšur sem žrengja aš honum. Lendi hann hins vegar ķ slķkum ašstęšum skapast ofsakvķši sem kennir honum hratt og örugglega aš foršast žį staši meš öllum rįšum.

Ingólfur S. Sveinsson gešlęknir
Birt ķ tķmaritinu Heilbrigšismįl, 4. tbl. 1998

© Heilbrigšismįl, 1998. Öll réttindi įskilin.

Til baka

Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.