Börn/Unglingar / Greinar

Hegšunarröskun og mótžróažrjóskuröskun

Hvaš eru mótžróažrjóskuröskun og hegšunarröskun?

Öll börn eru einhvern tķma óžekk. Allir foreldrar žekkja žaš aš börn žeirra séu frek, geri żmis prakkarastrik, strķši öšrum börnum og fįi stöku sinnum reišiköst. Fęrri foreldrar kannast hins vegar viš aš börn žeirra steli, strjśki aš heiman, kveiki ķ eša pķni viljandi dżr eša önnur börn. Žegar ofangreint einkennir almennt hegšun barns er talaš um aš žaš sé annaš hvort meš mótžróažrjóskuröskun (MŽR) eša hegšunarröskun (HR). 

Žegar hegšun barns einkennist yfir höfuš af žvķ aš hlżša ekki, gera žveröfugt viš žaš sem žvķ er sagt aš gera, sżna mikinn mótžróa og vera mjög neikvętt vęri hęgt aš segja žaš vera meš mótžróažrjóskuröskun . Erfitt getur veriš aš greina MŽR frį mikilli óžekkt en til žess žarf sérfręšing į sviši gešraskana barna og unglinga. Almenn greiningarvišmiš eru žau aš daglegt lķf barns einkennist af neikvęšu hegšun žess og aš įstandiš hafi varaš ķ töluveršan tķma (a.m.k. 6 mįnuši). 

Hegšunarröskun er alvarlegri röskun en MŽR ķ žeim skilningi aš "óžekktin" er oršin mun alvarlegri. Barn meš HR viršir hvorki rétt annarra né reglur og gildi samfélagsins og brżtur žau išulega. Sem dęmi um algenga hegšun hjį börnum meš HR mį nefna aš žau stela, eyšileggja eigur annarra, beita ofbeldi, ljśga og blekkja ķ miklum męli.

Hver eru einkenni MŽR og HR?

Hver eru einkenni MŽR og HR? Nś žegar hefur veriš minnst į nokkur einkenni MŽR og HR og hér į eftir veršur gerš nįnari grein fyrir žeim. Eins og įšur sagši einkennist hegšun barna meš MŽR af miklum mótžróa og neikvęšni ķ samskiptum. Helstu einkenni sem leitaš er eftir viš greiningu į MŽR eru:

·         Missir oft stjórn į skapi sķnu

·         Rķfst oft viš fulloršna

·         Reynir oft aš ögra fulloršnum eša neitar aš hlżša bónum og/eša reglum

·         Reynir oft aš angra eša pirra fólk

·         Kennir öšrum oft um eigin mistök 

·         Er oft uppstökk(ur) og lętur ašra aušveldlega angra eša pirra sig

·         Er oft reiš(ur) og gramur/gröm

·         Er oft hefnigjarn(-gjörn)

Žegar talaš er um aš hegšunareinkenni komi oft fyrir er įtt viš žaš aš žau komi fyrir ķ meira męli hjį einu barni en öšrum. Einkennin žurfa žó ekki öll aš vera til stašar hjį barni meš MŽR, žetta eru einungis žau einkenni sem eru mest rķkjandi ķ MŽR. Žess ber aš geta aš žau koma aš öllum lķkindum einhvern tķmann fyrir hjį öllum börnum. Einnig eru lķkur į žvķ aš eitt einkenni, eins og aš hlżša ekki reglum, geti einkennt hegšun barns ķ einhvern tķma. Žvķ ber aš hafa hugfast aš til žess aš barn sé greint meš MŽR žurfa nokkur einkenni aš vera til stašar ķ tiltölulega langan tķma. Žótt barn sé mjög uppstökkt ķ t.d. tvęr til žrjįr vikur žarf ekki aš hafa įhyggjur af žvķ aš barniš sé meš MŽR. Żmis konar ašstęšur ķ lķfi barns, eins og strķšni ķ skóla, lķtill svefn og streituvekjandi ašstęšur heima, fyrir geta haft žau įhrif aš skap barns sé verra en foreldrar eiga yfirleitt aš venjast. 

Helstu einkenni sem leitaš er eftir viš greiningu HR skiptast ķ fjóra flokka. Žeir flokkar svo og einkenni žeirra eru eftirfarandi:

1) Ofbeldishegšun ķ garš manna og dżra

·         Hrekkir, hótar eša ógnar oft öšrum

·         Į oft frumkvęši aš slagsmįlum

·         Hefur notaš vopn sem getur valdiš alvarlegum įverkum (t.d. kylfu, brotna flösku, hnķf eša byssu)

·         Hefur beitt fólki ofbeldi

·         Hefur beitt dżr ofbeldi 

·         Hefur stoliš augliti til auglits viš žolanda (t.d. stoliš veskjum af fólki eša framiš vopnaš rįn)

·         Hefur neytt einhvern til kynferšislegra athafna

2) Skemmdarverk į eignum

  • Hefur viljandi kveikt ķ meš žeim tilgangi aš valda skemmdum
  • Hefur viljandi eyšilagt eigur annarra (meš öšrum leišum en ķkveikju)

3) Svik eša žjófnašur

  • Hefur brotist inn ķ hśs eša bķla
  • Lżgur oft til aš öšlast eitthvaš eša koma sér undan skyldum
  • Hefur stoliš smęrri hlutum įn žess aš standa augliti til auglits viš žolanda (t.d. bśšarhnupl). 

4) Alvarleg brot į reglum

  • Er oft śti į kvöldin žrįtt fyrir aš mega žaš ekki (byrjaš fyrir 13 įra aldur)
  • Hefur a.m.k. tvisvar strokiš frį heimili sķnu og dvališ frį žvķ heila nótt (eša einu sinni og veriš ķ burtu til lengri tķma)
  • Er oft fjarverandi frį skóla (byrjaš fyrir 13 įra aldur)

Lķkt og meš einkenni ķ MŽR sżna mörg börn einhver einkenni HR einhvern tķma į ęvinni. Žį ber aš hafa hugfast aš til aš barn greinist meš HR žarf töluveršur fjöldi einkenna aš vera til stašar ķ nokkurn tķma. Žótt barn sé stašiš aš bśšarhnupli tvisvar meš skömmu millibili žżšir žaš ekki aš barniš sé meš HR. Ašrar įstęšur gętu legiš aš baki eins og slęmur félagsskapur. Žaš er ekki fyrr en slķk hegšun er oršin langvarandi og endurtekin aš foreldrar žurfa aš hafa įhyggjur af žvķ hvort barn žeirra sé meš HR. 

Žróun einkenna ķ HR fylgir oft tveimur meginlķnum. Erfišleikar byrja oft į heimili og fęrast svo śt ķ samfélagiš. Og hegšunin breytist frį žvķ aš vera opin og óhulin ķ žaš aš vera dulin. Opin og óhulin hegšun er til dęmis aš slįst og rķfast ķ įheyrn og įsżnd annarra. Dulin hegšun er til dęmis aš ljśga, hnupla eša allt žaš sem pukrast er meš ekki vekur eftirtekt. 

Žess ber einnig aš geta aš nokkur samfella getur veriš milli athyglisbrests meš ofvirkni (attention-deficit/hyperactivity disorder; AMO), MŽR og HR. Mörg börn sem eru meš MŽR eru einnig meš AMO (athugiš samt aš žaš eru ekki nęrri öll börn meš AMO sem fį sķšar MŽR). Einnig hafa flest börn sem eru meš HR įšur veriš greind meš MŽR (sama athugasemd gildir hér, žaš er langur vegur frį žvķ aš öll börn meš MŽR fįi sķšar HR). Žvķ hafa hegšunareinkenni barna meš HR oft fylgt įkvešinni žróun. Fyrstu einkenni eru oftast žau aš barn sżnir andstöšu eša žrjóska, seinna koma óvinįttu- og reišieinkenni, žį einkenni sem tengjast įrįsargirni og eyšileggingu og aš lokum afbrotahegšun (ef um er aš ręša alvarlegt tilfelli af HR). Žessi žróun hegšunareinkenna getur hins vegar stöšvast į hvaša stigi sem er.

Eru til mismunandi undirflokkar?

Žegar fjallaš er um gešraskanir kemur sį vandi upp aš hęgt er aš miša viš tvö mismunandi greiningarkerfi. Annars vegar er žaš ICD-10 greiningarkerfiš sem Alžjóšaheilbrigšisstofnunin (WHO) gefur śt. ICD-10 greiningarkerfiš er mjög śtbreitt ķ Evrópu og į Ķslandi er ašallega stušst viš žaš. Hins vegar er žaš DSM-IV greiningarkerfiš, sem er gefiš śt af bandarķsku gešlęknasamtökunum, og er ašallega notaš ķ Noršur-Amerķku. Žótt ICD-10 kerfiš sé notaš į Ķslandi veršur stušst viš DSM-IV kerfiš ķ žessari grein. Žaš er einkum vegna žess aš greiningarvišmiš og öll umfjöllun ķ žvķ er skżrari en ķ ICD-10, aš auki koma flestar rannsóknir į žessu sviši frį Bandarķkjunum. Ekki er um reginmun aš ręša į milli žessara kerfa en žau eru žó nęgjanlega ólķk aš taka žarf fram viš hvort kerfiš er stušst ķ umfjöllun sem žessari. 

Žegar nżjasta śtgįfa DSM greiningarkerfisins (DSM-IV) var gefin śt uršu nokkrar deilur um žaš hvort ętti aš fella MŽR og HR undir sama hatt vegna svipašra einkenna žeirra. Į endanum var įkvešiš aš hafa MŽR og HR ašskildar raskanir en meš žeim fyrirvara aš żmis einkenni HR geta jafnframt flokkast til MŽR og gagnkvęmt. 

MŽR greinist ekki ķ undirflokka en tveir undirflokkar HR eru tilgreindir. Ķ fyrri undirflokknum er a.m.k. eitt einkenni HR įšur en barn nęr 10 įra aldri (childhood onset). Ķ hinum sķšari hafa engin einkenni HR fundist hjį barninu fyrir 10 įra aldur (adolescent onset). Helsti munurinn į žessum flokkum er žessi: Hegšunareinkenni ķ fyrri flokknum eru oftast alvarlegri (meira um ofbeldishegšun), og minni lķkur eru į bata. Meiri lķkur eru aftur į bata ef engin einkenni eru sżnileg fyrir 10 įra aldur. Einnig er kynjahlutfall mun jafnara mešal barna sem sżna einkenni eftir 10 įra aldur en ķ hinum. Annars er mun algengara aš strįkar greinist meš HR. 

Hegšunin žarf aš sżna tiltekin einkenni ķ įkvešinn tķma til žess aš hśn falli undir greiningarskilmerki. Auk žess sem HR greinist ķ tvo fyrrnefnda undirflokka eru lķka ašskilin mismunandi alvarleg tilfelli hjį börnum. Žegar um vęgt tilfelli er aš ręša hefur barn ekki mörg einkenni HR og hegšunareinkennin valda öšrum tiltölulega litlum skaša (dęmi um slķkt vęri žegar barn lygi og yrši lengur śti en foreldrar žess leyfšu). Žegar um alvarlegt tilfelli er aš ręša į barn viš margs konar hegšunarvandamįl aš strķša. Žaš hefur mörg hegšunareinkenni sem einkenna HR og žau eru žess ešlis aš žau valda mun meiri skaša en hegšunareinkenni ķ vęgari tilfellum (dęmi: ofbeldi, aš nota vopn, stuldur augliti til auglits viš žolanda, innbrot o.fl.). Einnig eru greind tilfelli sem eru žarna mitt į milli. Žį hefur barn nokkuš mörg hegšunareinkenni HR og žau valda ķ mešallagi miklum skaša (dęmi: aš stela įn žess aš nokkur sjįi og skemmdarverk). 

Ķ MŽR geta einnig veriš mismunandi alvarleg tilfelli en ekki er geršur formlegur greinarmunur į hvaš telst vęgt og hvaš telst alvarlegt. Žaš er ętķš matsatriši sérfręšings.

Hverjir fį MŽR og HR?

Flestar rannsóknir gefa til kynna aš į bilinu 4-10% barna séu meš HR og MŽR, en fleiri börn greinast meš MŽR en HR. Mun fleiri drengir en stślkur greinast meš HR og MŽR eša žrķr drengir į móti hverri stślku. Nokkuš dregur śr kynjamun žegar komiš er į unglingsįr. Ķ HR eru einkenni breytileg eftir kyni, hnupl og žjófnašur er mun algengari hjį drengjum en hjį stślkum er algengara aš einkenni tengist kynlķfshegšun. Algengi HR er breytilegt meš aldri žar sem tilfellum fjölgar meš aldrinum.

Hvaš veldur MŽR og HR?

Margir orsakir hafa veriš sagšar liggja aš baki MŽR og HR en ennžį hefur ekki tekist aš skera śr um hver megin orsökin sé. Žar sem įstęšurnar eru į reiki vęri betra aš tala um įhęttužętti, ž.e. hvaš žaš er sem getur stušlaš aš žvķ aš MŽR eša HR žróist hjį börnum. Svipašir įhęttužęttir eru ķ MŽR og HR og žar af leišandi į žessi umfjöllun viš um bįšar raskanirnar. 

Fyrst mį nefna mešfędda žętti eins og skapgerš og žroskafrįvik ķ m.a. mįlžroska og hreyfižroska. Börn fęšast meš ólķka skapgerš. Aš reišast aušveldlega gęti til dęmis veriš einn įhęttužįtturinn. Žį hefur greind undir mešallagi, žį sérstaklega lįg munnleg greind (verbal intelligence), veriš tengd viš MŽR og HR. Einhver erfšažįttur viršist vera til stašar. Ef annaš foreldri barns hefur haft MŽR, HR, AMO eša tilfinningalegar raskanir, eins og žunglyndi, eru meiri lķkur į žvķ aš barniš fįi annaš hvort MŽR eša HR en hvorugt foreldri hefur haft žessar raskanir. 

Mešal uppeldislegra žįtta mį nefna neikvęšni ķ samskiptum foreldra og barna og haršar refsingar. Einnig er tališ aš ósamkvęmni ķ uppeldisašferšum foreldra og aš foreldrar skipti sér lķtiš af lķfi barnsins eša hafi lķtiš eftirlit meš žvķ hafi įhrif į žróun žessara raskana. 

Žessu tengt hafa żmsir fjölskyldužęttir įhrif, eins og hjónabandserfišleikar eša skilnašur foreldra og slęmar fjįrhagslegar og/eša félagslegar ašstęšur. Slakur įrangur ķ skóla er einnig oft nefndur sem įhęttužįttur. Žessi įhęttužįttur er ekki endilega tengdur lķtilli greind af žvķ aš nįmsįrangur barna meš MŽR eša HR er oft mun slakari en ętla mętti mišaš viš greind žeirra og getu. Aš lokum mį nefna aš erfišleikar ķ samskiptum viš jafnaldra er einnig įhęttužįttur. 

Af žessu sést aš orsakažęttir MŽR og HR eru margvķslegir og erfitt aš segja til um hver sé ašalįhrifažįtturinn. Žó mį telja aš eftir žvķ sem įhęttužįttum fjölgar žeim mun meiri lķkur séu į aš MŽR eša HR žróist hjį barni.

Žróun MŽR og HR frį fęšingu aš fulloršinsįrum

Ķ flestum tilfellum koma einkenni MŽR fram fyrir įtta įra aldur og venjulega ekki sķšar en snemma į kynžroskaskeiši. Strax žegar barn er į unga aldri geta foreldrar oršiš varir viš żmsa skapgeršarbresti hjį barninu eins og hvatvķsi, eiršarleysi og tķš skapofsaköst. Eftir žvķ sem barniš eldist įgerast žetta oft og fleiri svipuš hegšunareinkenni koma fram. Žróunin er žvķ yfirleitt sś aš til aš byrja meš eru einkenni fį og vęg en žeim fjölgar og verša alvarlegri meš auknum aldri. Einkennin lįta fyrst į sér kręla į heimili barnsins en geta sķšar einnig komiš fram viš ašrar ašstęšur. Ķ töluveršum fjölda tilfella žróast MŽR ķ HR meš aldrinum. Ef žessi žróun hefur hins vegar ekki įtt sér staš innan žriggja til fjögurra įra eftir aš einkenni MŽR komu fram eru litlar lķkur į žvķ aš žaš gerist sķšar. Ķ allt aš 70% tilfella mun MŽR fylgja fólki til fulloršinsįra. 

Nśna veršur žróun HR lżst. Ekki fylgja öll börn henni en žetta eru žó žęr meginlķnur sem oftast sjįst. Mešfędd skapgerš getur haft įhrif į žróun HR eins og aš framan greindi. Foreldrar barna hafa kannski lengi tekiš eftir żmsum eiginleikum ķ fari barna sinna į aldrinum 18-36 mįnaša, eins og hvatvķsi, eiršarleysi og tķšum skapofsaköstum. Į aldrinum žriggja til sex įra eykst oft óhlżšni og minna žarf til aš reita barn til reiši. Žį eykst įrįsargirni og erfišleikar ķ samskiptum viš jafnaldra koma fram. Į aldrinum sex til ellefu įra heldur žessi žróun įfram og hegšun barns meš HR veršur erfišari višureignar. Žar sem barniš er byrjaš ķ skóla verša erfišleikar žess sżnilegri utan heimilis og žį kemur einnig ķ ljós lélegur nįmsįrangur. Žetta skapar streituvekjandi įstand į heimili barnsins sem getur leitt til neikvęšari samskipta foreldra og barns, m.a. ķ formi harkalegri refsinga. Į aldrinum 12-14 įra halda vandamįl ķ skóla įfram, bęši ķ tengslum viš nįm og ķ samskiptum viš jafnaldra, og barniš getur leišst śt ķ afbrot. Į unglingsaldri heldur žessi žróun įfram og fķkniefnanotkun hefst oft jafnframt žvķ sem unglingurinn leišist śt ķ alvarlegri afbrot. Hjį sumum žróast HR ķ andfélagslega persónuleikaröskun (antisocial personality disorder). Hjį žeim meirihluta barna sem HR žróast ekki śt ķ andfélagslega persónuleikaröskun getur HR valdiš žeim vandręšum į fulloršinsįrum. Algengt er aš žaš fólk eigi viš įfengis- og/eša fķkniefnavandamįl aš strķša, eigi ķ hjónabandserfišleikum eša stundi afbrot. 

Žess ber aftur aš geta aš ekki fylgja öll börn meš HR žessari žróun, hśn getur stöšvast į hvaša stigi sem er og žį sérstaklega ef einhverri mešferš er beitt.

Hvernig fer greining MŽR og HR fram?

Žar sem MŽR og HR eru mjög vķštęk vandamįl žurfa mat og greining einnig aš vera vķštęk. Žaš eru ašallega sįlfręšingar og gešlęknar sem sjį um greiningu į žessum röskunum. Mat og greining felst ķ nokkrum žįttum. Til aš byrja meš er hęgt aš nota žar til gerš próf, venjulega spurningalista, til aš athuga hversu alvarlegt vandamįliš er. Ķ žessum prófum er spurt um įkvešin hegšunareinkenni barns og hversu algeng žau eru (sjį "Hver eru einkenni MŽR og HR"). Til aš fį sem vķštękast mat geta mismunandi ašilar fyllt žessa lista śt, bįšir foreldrar, kennarar og annaš fólk sem umgengst barniš mikiš. Žį žarf sįlfręšingur eša annaš fagfólk aš taka vištal viš bęši barn og foreldra til aš fį skżrari mynd af vandamįlinu. 

Einnig žarf aš kanna félagslegar ašstęšur barnsins svo aš hęgt sé aš śtiloka ašrar įstęšur fyrir hegšun žess. Ef žaš kemur til dęmis ķ ljós aš barn er beitt lķkamlegu og/eša kynferšislegu ofbeldi į heimili sķnu žį er lķklegt aš endurtekin strok aš heiman og skapofsaköst séu sökum žess frekar en aš barniš sé meš HR. Sjśkrasaga fjölskyldunnar er lķka skošuš og žį sérstaklega meš tilliti til gešsjśkdóma. Žį getur sįlfręšingur lagt fyrir żmis próf eins og greindarpróf og hęfnispróf en žau geta gefiš skżrari mynd af vandamįlum sem barn į viš aš strķša ķ tengslum viš röskun sķna. 

Til žess aš barn sé greint meš MŽR žarf hegšun žess aš uppfylla įkvešin višmiš. Hśn žarf aš einkennast af mótžróa, neikvęšni og fjandsemi ķ a.m.k. sex mįnuši. Į žeim tķma žurfa a.m.k. fjögur žeirra hegšunareinkenna sem talin eru upp ķ  "Hver eru einkenni MŽR og HR" aš vera til stašar og ķ meira męli en hjį jafnöldrum barnsins. Hegšunarvandkvęšin žurfa aš vera žaš alvarleg aš žau skaši félagsleg samskipti barns og nįmsįrangur žess. Ef barn uppfyllir žessi višmiš, en einnig greiningarvišmiš fyrir HR, žį fęr barniš einungis greininguna HR. 

Greiningarvišmiš fyrir HR eru žau aš hegšun žarf aš einkennast af endurteknum brotum į rétti annarra og samfélagsreglum viškomandi aldurshóps ķ a.m.k. tólf mįnuši. Į žeim tķma žurfa a.m.k. žrjś žeirra hegšunareinkenna sem nefnd eru ķ "Hver eru einkenni MŽR og HR" aš koma fram svo og a.m.k. eitt žeirra einkenna į sķšustu sex mįnušum. Hegšunarvandkvęšin žurfa aš vera til stašar ķ svo miklum męli aš žau skaši félagsleg samskipti og nįmsįrangur eša įrangur ķ starfi.

Fylgja ašrar raskanir MŽR og HR?

Žaš er frekar regla en undantekning aš önnur röskun sé einnig til stašar mešal barna sem greinast meš MŽR eša HR. Algengasta fylgiröskunin er athyglisbrestur meš ofvirkni (AMO). Rannsóknir hafa gefiš til kynna aš allt aš 75% barna meš annaš hvort MŽR eša HR eru einnig meš AMO. Žegar AMO fylgir MŽR eša HR verša žęr raskanir mun erfišari višfangs. Hegšunarvandamįl verša mun alvarlegri, ofbeldishegšun algengari og félagsleg höfnun veršur meiri. 

Żmsar kvķšaraskanir eru algengar hjį börnum meš MŽR eša HR žar sem um 22-33% žeirra hafa einhverja kvķšaröskun. Žunglyndi er einnig algengt (um 30%), en žaš er yfirleitt tališ vera afleišing žeirrar félagslegu höfnunar og vandamįla ķ skóla sem börn meš MŽR og HR lenda ķ. Žaš er mikilvęgt aš leita sérstaklega aš žunglyndiseinkennum hjį fólki meš MŽR eša HR žvķ aš hętta į sjįlfsvķgi hjį žvķ er töluverš. 

Mjög algengt er aš afmarkašir nįmsöršugleikar, til dęmis ķ tengslum viš lestur eša stęršfręši, fylgi einnig MŽR og HR. Žegar komiš er į unglingsaldur er algengt aš įfengis- og fķkniefnavandamįl geri vart viš sig. Sś hętta er žó sżnu meiri žegar um HR er aš ręša. Žaš žarf aš vera į varšbergi ķ sambandi viš įfengis- og fķkniefnanotkun barna meš MŽR eša HR žvķ eins og meš žunglyndi žį eykst hęttan į sjįlfsvķgum töluvert ef įfengis- og fķkniefnavandamįl fylgja. 

Athugiš aš žótt žaš sé bśiš aš greina einhverja fylgiröskun hjį barni meš MŽR eša HR žį er ekki hęgt aš śtiloka aš žaš hafi ašra. Sama barniš getur haft fleiri en eina fylgiröskun. Dęmi eru um žaš aš sama manneskja hafi auk HR greinst meš AMO, žunglyndi, afmarkaša nįmsöršugleika og įfengis- og fķkniefnavandamįl.

Hvaša mešferš er hęgt aš beita?

Margs konar mešferš hefur veriš beitt viš MŽR og HR og veršur hér tępt į žeim helstu og fjallaš um gagnsemi žeirra. Žar sem svipašar mešferšir gagnast viš hvoru tveggja nęgir aš fjalla sameiginlega um žęr. 

Lyfjamešferš 
Lyfjamešferš er ekki mikiš notuš ein og sér. Lyf eru helst notuš viš fylgiröskunum eins og AMO og žunglyndi. Ritalin hefur helst veriš notaš žegar AMO er fylgifiskur MŽR eša HR og dregur žaš nokkuš śr ofvirkni og įrįsargirni. Žunglyndislyf hafa ekki bein įhrif į einkenni MŽR eša HR en geta bętt skap žeirra sem eru einnig meš žunglyndi og žannig dregiš śr skapsveiflum og įrįsargirni. 

Žjįlfun fyrir foreldra (Parent Management Training)
Ķ žessari mešferš er foreldrum kenndar ašferšir sem hjįlpa til viš aš stjórna hegšun barns eins og aš hrósa žvķ fyrir góša hegšun og gęta žess aš styrkja ekki slęma hegšun. Žį eru žeim einnig kenndar ašferšir viš aš hafa samskipti viš börn sķn į žann hįtt aš félagsleg hęfni barnsins aukist. Żmsar śtgįfur eru til af svona ,,mešferšarpökkum" og hafa žęr sżnt nokkurn įrangur. Žessar ašferšir duga helst žegar um yngri börn (8 įra og yngri) er aš ręša og hegšunarvandkvęši eru ekki mjög alvarleg. 

Hugręn atferlismešferš (cognitive behavior therapy
Ķ mešferšum af žessum toga er reynt aš breyta hugsunarhętti barna. Börn meš MŽR eša HR misskilja oft félagslegar ašstęšur į žann hįtt aš žaš sé veriš aš gera eitthvaš į žeirra hlut. Žessi rangtślkun leišir oft til įrįsargirni og vandamįla tengdu žvķ eins og félagslegri höfnun. Börnum er kennt aš tślka félagslegar ašstęšur rétt, finna réttar lausnir į vandamįlum ķ daglegu lķfi og meta afleišingar af žeim lausnum. Žessar mešferšir duga helst hjį eldri og greindari börnum. Žęr hafa sżnt nokkurn įrangur, en sjaldan aš žvķ marki aš hegšun barns hefur getaš talist ešlileg. 

Fjölskyldumešferš (Family System Interventions
Żmsar tegundir eru til af fjölskyldumešferšum og beinast margar žeirra aš unglingum žar sem ašrar mešferšir duga best į yngri börn. Öll fjölskyldan tekur žįtt ķ mešferšinni og eru žęr oft nokkur blanda af foreldražjįlfun og hugręnni atferlismešferš. Reynt er aš snķša mešferšina aš unglingnum og hvernig sé best aš eiga viš hann. Žaš er ekki mikiš vitaš um įrangur žessara mešferša en allt bendir til aš žęr beri einhvern įrangur en nįi ekki aš koma hegšun ķ ešlilegt horf. 

Hvaš virkar best? 
Foreldražjįlfun hefur sżnt fram į bestan įrangur af žessum mešferšum en ókostur hennar er sį aš įhrif hennar takmarkast viš frekar ung börn. 

Flestar žęr mešferšir sem nefndar eru er hęgt aš nįlgast hérna. Töluveršur fjöldi sįlfręšinga hefur sérhęft sig ķ hegšunarvandkvęšum barna og žvķ ętti aš vera aušvelt aš finna mešferš viš hęfi. Einnig er hęgt aš komast į almenn nįmskeiš sem kenna foreldrum ašferšir sem hjįlpa žeim til aš hafa stjórn į hegšun barna sinna. Félagsvķsindastofnun Hįskóla Ķslands stendur reglulega fyrir einu slķku, SOS-Hjįlp fyrir foreldra, og er hęgt aš nįlgast upplżsingar um žaš ķ sķma 525-4545. 

Hverjar eru batahorfur? 
Žvķ mišur eru batahorfur barna meš MŽR eša HR ekki mjög góšar. Um žaš bil 70% barna meš MŽR mun eiga viš röskunina aš strķša į fulloršinsįrum og um 30% barna meš HR. Helstu vandamįl ķ sambandi viš HR eru žau aš žótt röskunin hverfi žį eru miklar lķkur į įfengis- og fķkniefnamisnotkun og gešröskunum eins og kvķšaröskun og žunglyndi į fulloršinsįrum. 

Batahorfur fara eftir żmsu, eins og hvenęr vandamįliš kom til sögunnar, fjölskylduašstęšum, fylgiröskunum og fleiri žįttum. Ķ bęši MŽR og HR eru batahorfur betri ef einkenni komu fyrst fram į unglingsaldri en į barnsaldri. Ef félagslegar og fjįrhagslegar ašstęšur fjölskyldu barns eru góšar žį eru batahorfur betri en ella. Batahorfur eru einnig betri ef fįar fylgiraskanir eru til stašar. Žį hefur upphafstķmi mešferšar įhrif į batahorfur. Žvķ fyrr sem mešferš hefst žvķ višrįšanlegri getur hegšun barns oršiš.

Hvert er hęgt aš leita og hvaš geta ašstandendur gert?

Hvert į aš leita? 
Ef grunur leikur į aš žitt barn sé meš MŽR eša HR žarf fyrst aš hafa samband viš heimilislękni eša skólasįlfręšing. Žaš er ekki hęgt aš fara beint meš barniš į Barna- og unglingagešdeild Landspķtalans ķ greiningu žar sem žar er ašeins tekiš viš börnum sem ašrir fagašilar vķsa til žeirra. Heimilislęknar og skólasįlfręšingar geta veitt upplżsingar og ef įstęša žykir til vķsaš barninu til Barna- og unglingagešdeildar Landspķtalans. 

Hvernig geta ašstandendur veitt hjįlp? 
Ašstandendur eru mjög mikilvęgir. Žeir žurfa aš vera til stašar fyrir foreldrana, veita žeim huggun og hjįlp, ekki sķst viš aš skiptast į aš passa viškomandi barn og hafa ofan fyrir žvķ. Žetta er naušsynlegt fyrir foreldrana, žeir žarfnast hvķldar žar sem žaš getur veriš mjög erfitt aš eiga barn meš MŽR eša HR. Einnig žurfa ašstandendur aš gęta sķn į žvķ aš kenna ekki foreldrum um įstand barnsins, en žaš eru mjög algeng mistök ašstandenda. Foreldrunum lķšur nógu illa fyrir og hafa örugglega einhvern tķma sjįlfir kennt sér um įstand barnsins.

Ęvar Žórólfsson, BA ķ sįlfręši

 

Til baka

Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.