Börn/Unglingar / Spurt og svaraš

Hvaš er Asperger heilkenni?


Spurning:

Hvaš er Asperger heilkenni? Į žaš eitthvaš skylt viš einhverfu hjį börnum?


Svar:

Asperger heilkenniš er heiti yfir žroskatruflun sem lżsir sér ķ sérkennilegri hegšun, sem kemur fram į barnsaldri, en setur oftast mark sitt į einstaklinginn alla ęvi. Hśn leišir til samskiptaerfišleika viš ašra og tilhneigingar til aš einangrast. Einkenni Asperger svipar um margt til barnaeinhverfu, en ķ hinu sķšarnefnda eru einkennin mun alvarlegri, einangrunin oftast miklu meiri og kemur ķ veg fyrir aš sjśklingarnir geti lifaš ešlilegu lķfi. Fólk meš Asperger einkenni getur stašiš sig įgętlega ķ lķfinu į sinn sérkennilega hįtt og sżnir oft framśrskarandi hęfileika į afmörkušum svišum.
Įriš 1944 birti austurrķskur lęknir, Hans Asperger, grein žar sem hann lżsti žessum einkennum. žaš var žó ekki fyrr en į nķunda įratugnum, sem aftur var vakin athygli į žessu heilkenni, og var žį fariš aš nefna žaš Asperger heilkenniš. Sķšan hefur athyglin beinst aš žvķ viš greiningu og mešferš į börnum meš gešręna erfišleika, mikiš veriš fjallaš um žaš ķ greinaskrifum og faraldsfręšilegar rannsóknir geršar. Ein fyrsta rannsókn af žvķ tagi var gerš hér į landi af fręšimönnum viš Barna- og unglingagešdeild Landspķtalans, og eru upplżsingar ķ žessum pistli byggšar į fręšsluefni žašan.
Helstu einkenni Asperger heilkennisins eru: 1) Truflun į félagslegum samskiptum. Börnin meš Asperger heilkenni eiga erfitt meš aš setja sig ķ spor annarra og hafa lķtinn įhuga į aš umgangast jafnaldra sķna og einkennileg og oft spekingsleg hegšun žeirra veršur til žess aš žau verša śtundan. 2) Mįltruflanir og tjįskiptaerfišleikar. žau eru gjarnan sein til mįls og tal žeirra er blębrigšalķtiš. Bergmįlstal er algengt, žar sem sķšustu orš ķ setningu eru endurtekin. Svipbrigši žeirra eru takmörkuš og žau eiga į sama hįtt erfitt meš aš skilja tjįningu annarra. 3) Óhemju mikill įhugi į einhverju sérstöku og oft óvenjulegu višfangsefni, t.d. aš leggja į minniš alls konar tölfręšilegar upplżsingar, žekkja og kunna skil į öllum flugvélategundum ķ heiminum, eša kunna įętlun strętisvagnanna utanaš. Margir einstaklingar meš Asperger heilkenni hafa oršiš žekktir fyrir ofurminni af žessu tagi eša óvenjulega reiknihęfileika. Greindarskeršing er ekki einkenni į Asperger einstaklingum og sumir žeirra hafa ofurhęfileika į vissum svišum, žótt žeir nżtist žeim illa ķ lķfinu. 4) Klunnalegar hreyfingar og sérkennilegar, vanabundnar handahreyfingar eru ekki óalgengar.
Tķšni Asperger heilkennisins var könnuš į 2000 skólabörnum ķ Kópavogi og fundust 3,6 tilvik af hverjum 1000. Nokkru hęrri tķšni fannst viš rannsókn ķ Svķžjóš, 7,1 tilvik af 1000, en ašferšir viš rannsóknirnar voru nokkuš mismunandi. Ętla mį aš tķšnin liggi einhvers stašar į milli žessara tveggja nišurstašna. žvķ mį gera rįš fyrir aš į milli 1000 og 2000 einstaklingar į Ķslandi hafi žessi einkenni.
Orsakir Asperger heilkennisins eru óžekktar, en flestir eru į žeirri skošun aš žęr séu lķffręšilegar og arfbundnar. Mešferš viš Asperger heilkenninu felst ķ hvers konar félagsžjįlfun og beinist aš žvķ aš koma ķ veg fyrir einangrun žessara einstaklinga. Kennsla ķ tjįningu og tali er lišur ķ žessari žjįlfun. Išjužjįlfar, sjśkražjįlfar og ķžróttakennarar eru mikilvęgir mešferšarašilar, en samtalsmešferš hjį sįlfręšingi eša öšrum trśnašarmanni getur einnig veriš gagnleg. Lyfjamešferš er sjaldan eša ekki beitt, nema önnur einkenni eins og žunglyndi, séu til stašar. Mikilvęgt er aš hefja mešferš sem fyrst eftir greiningu, svo aš sjśklingurinn festist sķšur ķ farinu fyrir lķfstķš. Ekki eru til rannsóknir um batalķkur. Sumir Asperger sjśklingar nį sér greinilega į strik og lifa farsęlu lķfi, en flestir verša aš einhverju leyti įfram sérkennilegir einstaklingar, žótt žeir ašlagist aš einhverju eša verulegu leyti.
Ķslendingar hafa alltaf haft įhuga į sérkennilegu fólki og margar sögur hafa veriš skrįšar um slķka einstaklinga. Mešal žeirra eru margir žekktir menn, sem hafa skżr einkenni Asperger heilkennisins.

Gylfi Įsmundsson sįlfręšingur

Til baka


Svör viš öšrum spurningum



Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.