Mešferš / Greinar

Dįleišsla

Žau fyrirbęri sem viš setjum ķ samband viš dįleišslu hafa veriš žekkt um aldir. Lengi rķkti takmarkašur skilningur į žeim og žau voru gjarnan tengd göldrum og hinum myrkari öflum. Į sķšustu öld uršu miklar breytingar į stöšu dįleišslu, hśn fęršist smįm saman śr heimi galdra og furšufyrirbęra yfir ķ heim tilrauna og vķsinda.

Fyrstu tilraunir til žess aš nota eins konar dįleišslu til lękninga gerši austurrķski lęknirinn Mesmer. Hann taldi sig hafa uppgötvaš nokkurs konar segulkraft sem hann gęti notaš til žess aš lękna fólk af margs konar meinum. Meš miklum tilfęringum ķ rökkvušu herbergi, lįgri tónlist og reykelsi "hlóš" hann fólk žessum krafti meš žvķ aš strjśka lauslega žann hluta lķkamans sem žarfnašist lękningar. Einnig taldi hann sig geta hlašiš einstaka hluti žessum segulkrafti og žannig gefiš žeim lękningamįtt. Mesmer nįši oft undraveršum įrangri en starfsbręšur hans kunnu lķtt aš meta žaš. Sérstök nefnd var skipuš til žess aš rannsaka Mesmer og dró hśn mjög ķ efa hugmyndir hans um segulkraftinn. Žaš kom til dęmis ķ ljós aš sjśklingar, sem įttu aš lęknast af žvķ aš snerta įkvešiš tré, lęknušust žó svo žeir snertu rangt tré! Žrįtt fyrir žetta öšlašist Mesmer mikla fręgš sem varš mešal annars til žess aš žessi sérkennilegi hįttur į aš hafa lęknandi įhrif var lengi viš hann kenndur og kallašur "mesmerismi".

Žaš kom sķšan ķ hlut nokkurra breskra lękna aš koma dįleišslu į vķsindalegri grundvöll. James Braid lagši til oršiš "hypnosis" en Hypnos var grķskur guš, sonur nęturinnar og fašir draumanna. Braid kom einnig meš fyrstu sįlfręšilegu skżringuna į dįleišslu, nefnilega aš hśn skapašist fyrir tilstilli sefjana, eša endurtekinna fyrirmęla um hvaš muni gerast. Sķšan hafa margir lagt hönd į plóginn og nś fellur dįleišsla vel innan žekkingarramma sįlfręšinnar og žykir hvorki óhentugri né óviršulegri mešferšartękni en hver önnur.

Hvernig fer dįleišsla fram?

Įšur en hafist er handa viš dįleišslu er mikilvęgt aš śtskżra fyrirbęriš og koma žannig ķ veg fyrir misskilning eša aš fólk vęnti of mikils af mešferšinni. Fólk heldur oft aš žaš sé ekki hęgt aš dįleiša žaš, aš žaš tapi mešvitund eša stjórn į geršum sķnum, aš žaš tali af sér eša aš žaš verši ekki hęgt aš vekja žaš. Ekkert af žessu er į rökum reist.

Ašferšir til žess aš koma fólki ķ dįleišsluįstand eru mjög fjölbreytilegar. Algengast er aš ķ upphafi komi sį sem dįleiša į (dįžegi) sér fyrir ķ žęgilegum stól. Žį skiptir miklu mįli aš hafa mjög gott nęši og rśman tķma. Stundum er dįžegi bešinn aš horfa į einhvern hlut. Žetta getur veriš hvaša hlutur sem er, t.d. pennaoddur, en pendśll hefur oršiš aš tįkni ķ žessu sambandi. Hann er žó į engan hįtt naušsynlegur og reyndar sjaldan notašur. Ķ öšrum tilvikum beinist athyglin aš žvķ aš skapa žęgilega slökun. Sį sem dįleišir beitir rödd sinni og endurtekur meš žęgilegri hrynjandi fyrirmęli um hvķld, ró, syfju, žunga og vellķšan sem fari stigvaxandi og sem smįm saman leiši til dżpri og dżpri slökunar. Mikilvęgt er aš fylgjast vel meš dįžega og miša fyrirmęlin stöšugt viš žaš įstand sem hann er ķ. Žaš tryggir ešlilega og žęgilega dżpkun.

Žaš er afar mismunandi hvaš žaš tekur langan tķma aš komast ķ dįleišsluįstand ķ fyrsta skipti, suma tekur žaš nokkrar mķnśtur, en ašra klukkustundir. Eftir žvķ sem mašur hefur lįtiš dįleiša sig oftar styttist žessi tķmi jafnan. Žį mį dżpka dįleišsluįstandiš meš żmsum hętti, eins og til dęmis aš lįta dįžega ķmynda sér aš hann gangi nišur stiga og ķ hverju žrepi fari hann ķ dżpra og dżpra dįleišsluįstand.

Žegar dįžegi er kominn nęgjanlega djśpt er hann oršinn žaš sem kallaš er sefnęmur. Hann samžykkir fyrirmęli og tillögur dįleišanda įn žess aš žurfa aš hafa einhverja sérstaka rökręna įstęšu til žess. Hann spyr ekki hvers vegna, heldur fer eftir žvķ sem sagt er. Ķ žessu įstandi er sefjunum beitt til žess aš hafa įhrif į žį hegšun, löngun eša lķšan sem į aš breyta ķ dįleišslunni. Dįleišslu er lokiš į svipašan hįtt, meš tillögu um aš dįžegi vakni, en nįkvęmlega hvernig og hversu hratt žetta er gert fer eftir żmsu.

Mörg tilbrigši viš žessa einföldu ašferš hafa žróast, til dęmis notkun svokallašra óbeinna sefjana. Óbeinar sefjanir duga oft betur en žęr beinu. Meš žvķ aš nota óbeinar sefjanir er hęgt aš vekja upp żmsar minningar, hugmyndir og ferli sem bśa meš dįžega og nżta žau sķšan til žess aš kalla fram žaš sem er višeigandi ķ hvert skipti. Žannig mį tryggja aš svörunin sé ķ takt viš sérstaka reynslu dįžega en ekki einungis svar viš beinum fyrirmęlum og sefjunum. Meš žessum hętti mį t.d. kalla fram tilfinningaleysi ķ einhverjum lķkamshluta meš žvķ aš stinga upp į žvķ aš viškomandi minnist žess aš hafa veriš deyfšur eša žeirra stunda žegar fótur eša hönd varš alveg tilfinningalaus. Sķšan taka viš sefjanir um žaš aš tilfinning ķ einhverjum lķkamshluta verši minni og minni og smįm saman eins og tilfinningaleysiš sem reynsla var af. Žaš mį einnig nį sama įrangri meš žessari óbeinu ašferš meš žvķ til dęmis aš segja sögu sem felur ķ sér tilvķsanir um slökun eša einhverja įkvešna breytingu, žannig aš viškomandi geti nżtt sér žaš śr sögunni sem hentar honum sérstaklega til žess aš slaka į eša breyta hegšun sinni. Meš sögu er hęgt aš koma sjónarmiši betur į framfęri en meš beinum upplżsingum. Ķ henni felast oft lausnir į vanda viškomandi og lausnir sem viš uppgötvum sjįlf duga mun betur en lausnir annarra.

Einkenni dįleišsluįstands

Engir tveir einstaklingar eru eins. Žau fyrirbęri sem viš sjįum ķ dįleišslu eru nokkuš breytileg eftir einstaklingum. Eins koma žau misjafnlega sterkt ķ ljós. Vitundarįstand okkar er sķbreytilegt, viš erum oft annars hugar og gerum oft hluti įn žess aš veita žeim sérstaka athygli, til dęmis hvernig viš samhęfum hreyfingar okkar viš aš keyra bķl. Žaš sem fólk finnur ķ dįleišslu er žvķ ekki svo frįbrugšiš hversdagslegri reynslu, žaš kallar hana hins vegar ekki dįleišslu. Aš lįta dįleiša sig er aš mörgu leyti svipaš žvķ aš gleyma sér viš lestur góšra bóka eša viš aš hlusta į góša tónlist. Į mešan į žessu stendur tekur fólk ekki eftir neinu öšru. Öll dįleišsla byggist į žeirri forsendu aš full samvinna sé į milli dįleišara og dįžega og aš žar rķki gagnkvęmur trśnašur, viršing og traust.

Fyrsta einkenniš byggist į žessu trausti. Rödd og fyrirmęli dįleišara halda vęgi sķnu žrįtt fyrir aš mešvitund um ytra umhverfi žrengist jafnt og žétt, žar til aš žvķ kemur aš einu tengslin viš ytra umhverfi eru viš rödd dįleišarans og sefjanir hans. Tķminn hęttir aš skipta mįli og žaš veršur jafnvel óljóst hvernig hann lķšur. Fólk heldur fullri mešvitund, dettur alls ekki śt. Ķ raun er mešvitund ekki ósvipuš žvķ žegar viš lokum augunum og heyrum einhvern tala.

Annaš einkenni er afar djśp og žęgileg slökun. Henni fylgir lķkamleg vellķšan, augu lokast gjarnan og žaš hęgist į fjölmörgum ešlislęgum višbrögšum, lķkaminn veršur allt aš žvķ óhreyfanlegur og dįžegi finnur enga žörf fyrir aš hreyfa sig. Žegar hann vaknar aftur er lķšanin mjög góš.

Žrišja einkenni žessa įstands er óvenjumikiš sefnęmi, žaš er aš dįžegi er afar móttękilegur fyrir öllum fyrirmęlum og tillögum. Eitt af žvķ sem einkennir mešvitundina er aš hśn bregst viš öllu meš gagnrżnum hętti. Ķ žessu įstandi minnkar žörfin fyrir gagnrżna hugsun og fólk tekur į móti sefjunum dįleišanda įn mikilla vangaveltna. Svo framarlega sem dįžegi er ekki bešinn aš gera eitthvaš sem strķšir gegn samviskunni hlżšir hann flestum skipunum sem gefnar eru. Žetta sefnęmi er bęši bundiš viš žį stund sem žetta įstand varir og ótilgreinda framtķš. Žannig er hęgt aš kalla fram breytingar į lķkamlegri starfsemi og skynjun, eins og léttleika eša skert sįrsaukaskyn. Dįžegi er einnig móttękilegur fyrir svonefndum eftirsefjunum. Žęr eru fyrirmęli sem eru gefin um aš į įkvešnum tķma og undir vissum kringumstęšum muni hann bregšast viš į įkvešinn hįtt, og oft aš žvķ er viršist į ósjįlfrįšan hįtt og įn žess aš skilja hvers vegna višbrögšin eru į žennan veg. Dęmi um eftirsefjun gęti veriš aš segja aš eftir tvo mįnuši verši löngun ķ sķgarettur algerlega horfin og lyktin af žeim verši nęr óžolandi. Eftirsefjun er sį hluti dįleišslu sem hefur hvaš mest gildi og er hęgt aš nota viš aš leysa fjölda vandamįla.

Fjórša fyrirbęriš sem oft į sér staš er minnisleysi į žaš sem gerst hefur mešan į dįleišslunni stóš. Dįleišari getur oft haft įhrif į žaš hvaš dįžegi man, en dįžegi getur lķka munaš allt ef hann įsetur sér žaš. Žó minnisleysi sé mjög breytilegt eftir einstaklingum og ašstęšum viršist sś almenna regla gilda aš žeim mun dżpri sem dįleišslan er žeim mun meira getur minnisleysiš oršiš. Minnisleysi į žęr sefjanir sem gefnar eru dregur ekki śr įhrifum žeirra. Žaš getur žvert į móti gert žęr įhrifarķkari. Ef viš finnum t.d. fyrir minni matarlyst og finnst aš breytingin sé sjįlfsprottin tökum viš frekar mark į žvķ en ef viš héldum aš viš vęrum einungis aš hlżša fyrirmęlum dįleišara. Stundum getur žaš žjónaš tilgangi aš hjįlpa fólki aš gleyma, til dęmis einhverri afar sįrri reynslu.

Fimmta einkenniš er žaš aš hęgt er aš endurlifa gamlar minningar og tilfinningar į žann hįtt aš žęr verši mjög raunverulegar. Žannig er til dęmis hęgt aš fęra dįžega aftur um nokkur įr og bišja hann aš sżna hegšun sem einkenndi hann į tilteknu aldursįri. Žannig getur t.d. tal og skrift tekiš į sig žį mynd sem einkenndi žetta įkvešna aldursįr, fulloršinn mašur fer aš tala eins og barn. Žessi eiginleiki dįleišslunnar getur komiš sér vel žegar fólk stendur ķ žeirri trś aš žaš geti ekki breyst eša aš žvķ geti ekki fariš fram. Žaš aš muna og rifja upp breytingar sem hafa įtt sér staš getur aušveldaš hlišstęšar breytingar sem viš stöndum frammi fyrir. Var t.d. erfitt aš ķmynda sér lķfiš įn uppįhaldsleikfangsins okkar? Hvaš leiš langur tķmi žar til viš höfšum gleymt žvķ? Hversu margir skyldu žeir vera sem telja sér trś um aš žeir geti ekki lifaš įn tóbaks?

Sjötta einkenniš er aš dįžegi getur mjög aušveldlega ķmyndaš sér nżjar og óžekktar ašstęšur og fundist žęr afar raunverulegar. Žannig er t.d. hęgt aš draga upp myndir af nżrri hegšun dįžega, nżrri lķšan, nżrri sjįlfsmynd. Lķf įn tóbaks, įn aukakķlóa, įn kvķša. Žessar raunverulegu myndir og tilfinningar sem žeim fylgja ryšja sķšan brautina fyrir žęr breytingar sem fólk žarf aš gera til žess aš žęr verši aš raunveruleika.

Hvaš er dįleišsla?

Viš fyrstu sżn viršist dįleišsla afar sérkennilegt fyrirbęri. En viš nįnari athugun kemur ķ ljós aš svo er ekki. Hśn er įkvešin tękni sem į markvissan hįtt nżtir sér ešlislęga žętti sįlarlķfsins, einkum žį sem eru utan hversdagslegrar mešvitundar okkar. Dįleišsla er ašferš til žess aš yfirstķga takmarkanir mešvitundarinnar og hafa įhrif į undirvitundina. Žaš er mat margra aš undirvitundin hafi mikiš aš segja um hegšun okkar og lķšan og meš žvķ aš hafa įhrif į hana getum viš bęši breytt hegšun og bętt lķšan.

Dįleišsla byggist ķ fyrsta lagi į žvķ aš beina athygli dįžega aš oršum dįleišanda. Ķ öšru lagi aš žvķ aš gera dįžega nęmari fyrir sefjunum dįleišanda og auka lķkur į aš hann fari eftir žeim, til dęmis sefjunum um aš sofa betur. Ķ žrišja lagi byggist dįleišsla į žvķ aš draga śr mętti gagnrżninnar hugsunar, en gagnrżnin hugsun er eitt af žvķ sem einkennir mešvitundina, en sķšur undirvitundina.

En hvers vegna fį fyrirmęli dįleišara svo mikiš vęgi sem raun ber vitni? Žar kemur żmislegt til. Samvinna sem byggist į trausti og viršingu hefur sitt aš segja. Žar aš auki er dįleišari einungis aš tala um fyrirbęri og ferli sem eru öllum eiginleg, en reynir aš vekja žau upp og tengja meš sérstökum hętti žvķ sem hann segir. Žetta er gert žannig aš dįleišarinn lżsir einfaldlega žvķ sem er aš gerast hjį dįžega, og skapar žannig tengingu milli žess sem hann segir og žess sem dįžegi finnur. Žetta er żmist gert meš žvķ aš lżsa einföldum stašreyndum, eins og til dęmis hvernig dįžegi situr, eša meš žvķ aš lżsa įkvešnum breytingum, t.d. hvaš gerist žegar fólk horfir lengi į sama hlutinn. Žegar žessi tenging er oršin og orš dįleišandans hafa fengiš mikiš vęgi breytir dįleišandinn henni, žannig aš ķ staš žess aš lżsa breytingum getur hann kallaš žęr fram og žannig stżrt žeim ķ formi sefjana.

Dagleg hegšun okkar og hugsun hefur mótast smįtt og smįtt og fęrst ķ tiltölulega fastar skoršur. Aš baki henni bżr hins vegar öll reynsla okkar, hugmyndir okkar og skilningur, eša meš öšrum oršum allt sem viš höfum lęrt. Žessi žekking er hins vegar svo mikil aš vöxtum aš hśn rśmast ekki innan žeirrar takmörkušu mešvitundar sem rķkir ķ amstri hversdagsins og žess vegna tölum viš um aš hśn sé oršin hluti af undirvitund okkar. Undirvitundin hefur sķšan stöšug įhrif į athafnir okkar og lķšan og žaš sem viš erum mešvituš um. Žaš sem gerist ķ dįleišslunni er aš sś athygli eša mešvitund sem viš beinum venjulega aš hinum ytri raunveruleika er žrengd žannig aš hśn takmarkast viš rödd dįleišarans, en henni er jafnframt vķsaš inn į viš į vit undirvitundarinnar og žeirra minninga, hugmynda og skilnings sem žar eru. Undir žessum kringumstęšum, žar sem athyglin beinist aš žvķ sem ķ undirvitundinni bżr, er hęgt aš hafa įhrif, sį nżjum hugmyndum, endurvekja gamlar og skapa nż tengsl, allt eftir žvķ hvert markmišiš meš dįleišslunni er. Viš getum žvķ sagt aš smįm saman sé veriš aš breyta forsendum hegšunar okkar og žegar dįleišsluįstandinu lżkur komi žessar breyttu forsendur smįm saman fram ķ hegšun okkar og reynslu.

Dįleišsla er meš öšrum oršum ašferš til žess aš yfirstķga takmarkanir hversdagslegrar mešvitundar okkar og leysa śr lęšingi žį ešlislęgu žętti undirvitundar sem bśa yfir meiri reynslu, sveigjanleika og ašlögunarhęfni en mešvitašur skilningur hvers augnabliks.

Engin einhlķt fręšileg skżring er til į dįleišslu. Sumir lķta į hana sem sérstakt vitundarįstand, žar sem einn hluti hugans starfar óhįš öšrum sem einungis fylgjast meš. Žį telja ašrir aš dįleišsla sé fyrst og fremst markviss ķmyndun sem sé svo sterk aš hśn virki raunveruleg og trśveršug. Žannig geti gamlar minningar veriš sem sannar, žó svo aš žęr séu ķ raun tilbśningur. Žį eru žeir til sem halda žvķ fram aš dįleišsla felist ķ žvķ aš viš förum ķ įkvešiš hlutverk og leikum žaš til enda. Hlutverkiš gęti til dęmis heitiš: "Aš hlżša fyrirmęlum" og gęti vel gilt um svišsdįleišslu. Hver og ein žessara žriggja skżringa hefur nokkuš til sķns mįls og eru studdar żmsum rannsóknum. Engin ein hefur žó getaš śtskżrt dįleišslu til fulls.

Höršur Žorgilsson sįlfręšingur

Til baka

Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.