Įföll / Greinar

Įstvinamissir

Sorg og sorgarferli

Viš syrgjum eftir nįnast hvers kyns missi, mest eftir dauša žess sem viš unnum. Sorg er ekki ein tilfinning heldur tilfinningaferli sem tekur tķma aš vinna sig ķ gegnum og ekki er hęgt aš hraša žvķ ferli.

Žrįtt fyrir aš viš öll séum einstök, rašast tilfinningar ķ sorgarferlinu ótrślega lķkt hjį okkur öllum.

Fyrstu tķmana eša dagana eftir andlįt nįins ęttingja eša vinar eru flestir höggdofa, eins og žeir trśi žvķ ekki hvaš hafi ķ raun gerst, lķka žótt daušans hafi löngu veriš vęnst. Žessi tilfinningadoši getur hjįlpaš fólki aš komast ķ gegnum undirbśning žess sem framundan er, eins og aš tilkynna öšrum ęttingjum um lįtiš og skipuleggja jaršarförina. Engu aš sķšur veršur žessi óraunveruleikatilfinning aš vandamįli dragist hśn į langinn. Aš sjį lķkiš gęti reynst naušsynlegt sumum til aš yfirvinna hana. Į sama hįtt byrjar raunveruleikinn aš segja til sķn hjį mörgum žegar komiš er aš jaršaförinni eša minningarathöfninni. Vera mį aš žaš sé sįrsaukafullt aš sjį lķkiš eša sękja jaršaförina en žetta er sį hįttur sem hafšur er į žegar viš kvešjum įstvini. Mörgum finnst eins og žetta sé of sįrsaukafullt og lįta hjį lķša aš kvešja į žennan hįtt. Hins vegar veldur žaš oft djśpri eftirsjį meš įrunum.

Brįtt hverfur žessi tilfinningadoši og ķ staš hans kemur hręšilegt tilfinningalegt uppnįm og ógurleg žrį eša löngun eftir hinum lįtna. Hiš eina sem kemst aš er aš hitta hann, žrįtt fyrir augljóslegan annmarka. Žessi lķšan gerir afslöppun og einbeitingu nįnast ómögulega og svefnleysi getur oršiš aš vandamįli. Draumar vekja oft óhugnaš. Sumum finnst sem žeir sjįi hinn lįtna hvarvetna, śti į götu, ķ garšinum, ķ hśsinu eša hvar sem žeir hafa eytt tķma sķnum saman. Fólk veršur mjög oft reitt į žessu stigi, reitt viš lękna og hjśkrunarfólk sem gat ekki komiš ķ veg fyrir daušann, viš vini og ęttingja sem ekki geršu nóg, og lķka viš hinn lįtna fyrir aš yfirgefa sig.

Önnur algeng tilfinning er sektarkennd. Fólk veltir fyrir sér fram og til baka öllu žvķ sem žaš hefši įtt aš segja eša gera. Žaš veltir jafnvel fyrir sér hvernig žaš hefši getaš komiš ķ veg fyrir daušann. Daušann er venjulega ekki hęgt aš hafa įhrif į og sį sem syrgir žyrfti jafnvel aš vera minntur į žau sannindi. Sektarkennd getur lķka brotist fram hafi sį sem eftir lifir fundiš fyrir létti aš kvešja įstvin eftir sįrsaukafullan og langvarandi sjśkdóm. Žessi léttir er ešlilegur, fullkomlega skiljanlegur og mjög algengur.

Žetta skeiš gešshręringar er ķ hįpunkti u.ž.b. tveimur vikum eftir andlįtiš, en ķ kjölfariš kemur svo tķmabil sorgar og žunglyndis, fólk dregur sig til hlés. Žessar skyndilegu breytingar į lķšan geta veriš ruglandi fyrir vini og kunningja en eru ķ hęsta mįta ešlilegur žįttur ķ sorgarferlinu.

Žótt gešhręringin réni, verša tķmabil žunglyndis mun algengari og nį hįmarki u.ž.b. fjórum til sex vikum sķšar. Sorgarköst hellast yfir minni eitthvaš syrgjandann į hinn lįtna. Öšrum gęti fundist erfitt aš skilja žaš ef syrgjandinn brysti skyndilega ķ grįt, aš žvķ er viršist aš įstęšulausu. Į žessu stigi gęti komiš löngun til aš halda sig frį fólki sem ekki viršist skilja sorgina eša deila henni fyllilega meš syrgjandanum. Hvaš sem žvķ lķšur, žį er ekki gott aš foršast annaš fólk, žaš gęti dregiš dilk į eftir sér. Best er aš reyna aš byrja aš taka žįtt ķ ešlilegu hversdagslķfi eftir u.ž.b. tvęr vikur. Ķ žessar vikur gęti utanaškomandi virst sem svo aš syrgjandinn eyddi miklum tķma ķ aš sitja og gera ekki neitt. Ķ raun er hann aš hugsa um žęr stundira sem hann fékk meš hinum lįtna, bęši góšar og slęmar. Žetta er žögull en naušsynlegur tķmi žess aš sętta sig viš missinn.

Meš tķmanum minnkar hinn ógurlegi sįrsauki sorgarinnar. Žunglyndinu léttir og žaš reynist aftur kleift aš fara aš hugsa um annaš, hlakka jafnvel til framtķšarinnar. Hins vegar hverfur tilfinningin um aš mašur hafi tapaš hluta af sjįlfum sér aldrei fyllilega. Sį sem eftir lifir af pari, er stöšugt minntur į aš nś er hann einn meš žvķ aš sjį elskendur saman og endalausar hamingjusamar fjölskyldur ķ fjölmišlum. Aš nokkrum tķma lišnum reynist mögulegt aš verša heill į nż, žó svo aš "hluta af manni vanti". Žó er hęgt aš standa sjįlfan sig aš žvķ aš tala eins og hann eša hśn vęru hérna ennžį.

Žessi mismunandi sorgarstig geta veriš samofin og komiš fram ķ ólķkum myndum hjį ólķku fólki. Flestir jafna sig į miklum missi innan tveggja įra. Sķšasta stigiš er aš sleppa takinu af hinum lįtna og hefja einhvers konar nżtt lķf. Žunglyndiš hverfur, svefn lagast og orka veršur hin sama og fyrr. Kynlöngun, sem gęti hafa horfiš, kemur aftur. Žetta er fullkomlega ešlilegt og ekkert til aš skammast sķn fyrir.

Aš žessu öllu sögšu, žį er enginn ein leiš til aš syrgja. Viš erum öll einstaklingar og syrgjum öll į okkar einstaka hįtt.

Žar aš auki fer eftir sišmenningu hvernig kljįst er viš sorgina. Ķ gegnum aldirnar hefur fólk ķ ólķkum heimshlutum fundiš sķnar eigin leišir til aš fįst viš daušann. Fyrir suma er daušinn ašeins eitt skrefiš ķ hringrįs, fremur en endastöš. Hjį sumum eru sorgarvišbrögš opinber og sżnileg eša žį aš žau eru eingöngu ķ einkalķfi fólks. Sums stašar er sorgartķmabiliš fastįkvešiš, annars stašar ekki. Sorgartilfinningarnar geta veriš lķkar milli samfélaga, en leišir til aš tjį žęr og fįst viš žęr ęriš ólķkar.

Hvernig bregšast börn og unglingar viš?

Börn skilja ekki daušann fyrr en žau nį žriggja eša fjögurra įra aldri. Engu aš sķšur bregšast žau viš missi įstvinar į mjög svipašan hįtt og fulloršnir. Žaš er vitaš aš jafnvel frį ungbarnaskeiši syrgja börn.

Hins vegar er tķmaskyn žeirra frįbrugšiš fulloršnum og sorgerferliš getur tekiš styttri tķma. Börnum getur fundist eins og žau beri įbyrgš į dauša įstvinar og žau žarfnast stöšugrar hughreystingar viš. Ungt fólk vill jafnvel ekki tala um sorg sķna af ótta viš aš verša byrši į fulloršna fólkinu sem er ķ kringum žaš eša taka tķma frį žvķ. Žörf barna og unglinga til aš syrgja ętti ekki aš vera hunsuš žegar fjölskyldumešlimur deyr. Žau ętti aš hafa meš ķ rįšum ķ sambandi viš jaršaförina.

Hvaš geta ašstandendur gert?

Vinir og fjölskylda hjįlpa heilmikiš meš žvķ aš gefa sér tķma meš syrgjanda. Huggunarorš eru kannski ekki endilega žaš sem žarf, heldur umhyggja sem kemur fram ķ žvķ ķ žvķ aš vera ętķš tilbśinn til aš dvelja hjį syrgjandanum į erfišum stundum. Samśšarfullt fašmlag sżnir vęntumžykju žegar orša er vant.

Syrgjanda er mikilvęgt aš finna aš hęgt sé aš grįta hjį vini og tala um tilfinningar sķnar įn žess aš verša sagt aš taka sig saman ķ andlitinu. Tķminn deyfir sorgina en žangaš til hefur syrgjandinn žörf fyrir aš tala og grįta. Sumum kann aš finnast skrżtiš hvers vegna syrgjandinn žarf aš fara yfir sömu hlutina aftur og aftur en žetta er skref til žess aš vinna sig śt śr sorginni. Ef žś veist ekki hvaš žś įtt aš segja eša veigrar žér jafnvel viš aš tala um daušsfall, vertu hreinskilinn og segšu frį žvķ. Žetta mun gefa žeim sem syrgir tękifęri til aš segja žér hvaš honum finnst. Fólk foršast oft aš tala um hinn lįtna af ótta viš aš žaš valdi sįrsauka. En fyrir žann sem syrgir lķtur svo śr sem allir ķ kringum hann hafi gleymt hinum lįtna og hęttir til aš einangra sig sem ekki er į bętandi viš sorgina sem fyrir er.

Hafa skal ķ huga aš hįtķšisdagar, svo sem afmęli, brśškaupsafmęli og dįnardagur, eru sérstaklega erfišir. Vinir og ęttingjar ęttu aš gera sér far um aš deila žessum dögum meš žeim sem eftir lifir.

Aš fį hjįlp til aš takast į viš hversdagslķfiš, eins og aš žrķfa, versla og passa börnin, gęti dregiš śr vanlķšan syrgjandans. Ef hann er fulloršinn, žyrfti hann kannski į ašstoš aš halda viš žaš sem hinn lįtni sį vanalega um, einsog aš borga reikninga, aš elda, sinna hśsverkum, annast bķlavišgeršir o.s.frv.

Žaš er žżšingarmikiš aš gefa fólki nęgan tķma til aš syrgja. Sumir viršast jafna sig fljótt, ašrir žurfa lengri tķma. Ekki bśast žvķ viš of miklu og of fljótt frį vini eša ęttingja sem syrgir. Hver žarf sinn tķma til aš syrgja!

Óśtkljįš sorg

Svo getur virtst sem svo aš sumir syrgi ekki neitt. Žeir grįta ekki viš jaršaförina, foršast aš tala um missi sinn, og snśa aftur til sķns fyrra lķfs į mjög skömmum tķma. Žetta er bara žeirra leiš til aš taka į sorginni og hentar žeim best, į mešan ašrir žjįst, jafnvel af lķkamlegum kvillum og žunglyndi įrum saman eftir lįt įstvinar.

Sumir fį ef til vill ekki tękifęri til aš syrgja til fullnustu. Kröfur fjölskyldunnar eša vinnu leyfa einfaldlega ekki alltaf tķma til aš syrgja.

Stundum er litiš svo į aš missirinn hafi ekki veriš "alvöru" eša nógu alvarlegur. Hugsunarhįttur sem žessi, studdur af umhverfinu, einkennir stundum žį sem missa fóstur eša fęša andvana barn, eša fara jafnvel ķ fóstureyšingu. Tķš skeiš žunglyndis gętu oršiš afleišingin.

Sumir byrja aš syrgja en "festast" einhvers stašar ķ ferlinu. Upprunalega tilfinning įfalls og vantrśar heldur bara įfram. Įrin lķša og žeim sem syrgir finnst enn ótrślegt aš sį sem žeir elskušu sé ķ rauninni lįtinn. Ašrir halda įfram, ófęrir um aš hugsa um nokkuš annaš, og bśa jafnvel til helgidóm śr herbergi og eigum hins lįtna.

Hjįlp frį fagašilum

Svefnröskun ķ kjölfar įfalls eins og įstvinnamissis getur oršiš alvarleg, jafnvel svo aš lęknir skrifar upp į nokkurra daga skammt af svefnlyfjum.

Ef žunglyndi versnar og hefur įhrif į matarlyst, orku og svefn er naušsynlegt aš leita sér lękninga. Stundum henta žunglyndislyf, ķ öšrum tilfellum er hentugara aš fara ķ sįlręna mešferš.

Geti einhver ekki unniš śr sorg sinni, er hęgt aš fį hjįlp frį lękni, sįlfręšingi, presti eša einhverjum śr žeim samtökum sem fįst viš sorg og sorgarvišbrögš. Fyrir suma er nóg aš hitta og tala viš fólk sem gengiš hefur ķ gegnum sömu reynslu. Ašrir žurfa į faglegri hjįlp aš halda.

Įstvinamissir er hręšilegasta reynsla sem viš veršum fyrir En hvaš sem öšru lķšur er sorgin hluti af lķfinu og öll žurfum viš, fyrr eša sķšar, aš kljįst viš sorgina og komast ķ gegnum hana.

Til baka

Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.