Aldrair / Greinar

Minni og vitglp

Minni

  • Hvar skpunum setti g lyklana mna? tkst ekkert, er a nokku?
  • Hva er g a gera hrna? g kom til a n eitthva, , hva var a n aftur?
  • Vi erum a fara . . ., hva a n heitir aftur?
  • verur a afsaka a g gleymdi a lta g f skilaboin fr Plu, vanalega kvartaru yfir v a g endurtaki mig!
  • g kynnti ykkur ekki vegna ess a g gat ekki muna hva hann ht. J, reyndar hef g ekkt hann ein tlf r.
  • Nei, g les ekki skldsgur lengur. g arf a fara aftur og aftur yfir sguna til a muna hva hefur gerst!
  • , j etta var yndislegt kvld, en hvar, hvar lagi g blnum?

a er elilegt a gleyma

Vi gleymum ll. Minni okkar er strmerkilegt, fljtara en fnasta tlva, en samt gleymum vi. Vanalega gleymum vi hlutum sem vi urfum ekki a muna. Hva varst a gera nkvmlega essum tma fyrra, ea sasta mnui, ea arsustu viku. Ef etta voru ekki srstakir dagar, eins og jl ea afmli, er lklegt a munir . Ef rifjar upp skurin gtiru muna nokkra atburi, en aeins rfa. gtir t.d. muna fyrsta skladaginn ea sj ra afmli itt, en ekki alla skladagana ea ll afmlin n. Margir maka sig ekki lengur vi a leggja minni upplsingar sem eru aufengnar r umhverfinu, eins og til dmis dagsetninguna, ess sta lta eir einfaldlega ri sitt. A sjlfsgu eigum vi a einnig til a gleyma hlutum sem vi virkilega urfum a muna hvar vi ltum fr okkur. Flest hfum vi eytt tma a leita a lyklum, skjlum ea nausynlegum verkfrum ea hldum. a er einfaldega elilegt a gleyma.

Oftast getum vi komist af rtt fyrir gallana, lka a gleyma. Vi sttum okkur vi a a sj ekki mjg langt fr okkur, heyra ekki skordri a hreyfa sig ea a hafa krafta til a lyfta blum. Okkur er sama tt vi munum ekki hvert einasta andartak vinnar. En egar vi eldumst kemur a v a vi frum a gleyma meiru en ur. etta er pirrandi og getur lka valdi okkur hyggjum.

Ef vi getum ekki muna eitthva byrjum vi ekki strax a hafa hyggjur. Vi einfaldlega reynum a leysa vandamli, eins og a leita a lyklunum ea veskinu. Fari gleymskan a berja oftar upp hj okkur gtum vi ori hyggjufull ef vi ltum til ess hva framtin gti bori skauti sr. Gti sendurtekin gleymska til a mynda veri upphafi Alzheimer?

Hva veldur minnistapi?

a eru margir ttir sem geta skert minnisgetu,  til dmis leii, reyta og syfja. 

Arir ttir sem geta valdi minnistapi til lengri ea skemmri tma eru:

         unglyndi

         Kvi

         Aldur

         Lkamlega heilsa

unglyndi

egar vi erum unglynd httir okkur til a sj aeins a slma fari okkar sjlfra og alls kringum okkur. Vi dmum okkur hart og rttltlega fyrir a sem eru einfaldlega mannlegir brestir. Vi drgum okkur inn skel og tkum ekki eftir v sem er a gerast umhverfinu.annig a vi munum e.t.v. ekki eftir einhverju vegna ess a vi tkum ekki eftir v til a byrja me.

unglynt flk getur lka ori rlegt og reynist v enn erfiara a einbeita sr. Ef unglyndi er mjg alvarlegt getur hugsunin jafnvel hgt sr. Bi rleiki og hgur hugsanagangur aftrar unglyndissjklingum fr v a geta muna jafn vel og hann tti undir rum kringumstum. Stundum koma minnisglp unglyndis fram prfum. au geta veri svo slm a hgt vri a lta a sjklingurinn vri haldinn vitglpum.

unglyndir eru v ekkert endilega me verra minni en arir. unglynt eldra flk gti hins vegar haldi a a vri gri lei me a vera ellirt. Oft er a svo a eldra flk sem kvartar vi lkninn sinn um slmt minni s unglynt en ekki haldi vitglpum.

Kvi

Ef vi erum mjg kvin ea hyggjufull eigum vi erfiara me a einbeita okkur. Vi verum felmtri slegin egar vi reglulega urfum a muna eitthva. etta gerist t.d. prfum og vitlum. Kvi hefur hrif minni, sama hva einstaklingurinn er gamall.

Aldur

Almenn lkamsgeta minnkar me aldrinum, minni er hr engin untantekning. A lra eitthva ntt reynist mrgum erfiara me aldrinum, en alls ekki kleift. Margir sem hafa n 65 ra aldri lta etta ekki hra sig og klra t.d. hsklanm. Hins vegar tekur flest eldra flk eftir v a eftir v a smm saman verur erfiara a muna. a er kalla aldurstengdar breytingar minni.

Aalvandamli virist liggja v a v eldri sem vi erum, v lengur erum vi a nlgast upplsingar r minninu. a gti a hluta til stafa af v a vi geymum fleiri minningar ar en egar vi vorum yngri. Vi gtum lkt essu vi leit bk. a er auveldara a finna bk einni hillu en a finna bk sem er falin milli hundru annarra risastrum bkaskp. Anna algengt vandaml er a tengja nfn vi andlit. etta kemur fyrir flest okkar, vanalega kringum fimmtugt. Anna vandaml kemur upp egar vi munum a eitthva hafi gerst en vi getum alls ekki muna hvenr. Mrg hefbundin minnisprf sna e.t.v. ekki fram aldurstengdar breytingar minni, en essar breytingar geta komi ljs me prfum sem mla tmann sem tekinn er a gefa rtt svar.

Lkamleg heilsa

Lleg heyrn og sjn geta haft hrif minni, svo og fengi, deyfilyf, vivarandi srsauki og hfuverkar. geta msir sjdmar haft hrif minnishfni til dmis virkur skjaldkirtill, alvarlegir harta- og lungnasjkdmar,  sykurski og msar alvarlegar skingar til dmis lungna- ea heilahimnublga. 

Vitglp (Dementia)

Vitglp eru alvarleg minnisvandaml. Flestir semeru me vitglp eru eldri en 65 ra. miss konar sjkdmar geta valdi vitglpum, t.d. Alzheimerssjkdmur og Creutzfeld-Jakob sjkdmur. Smitlei hins sarnefnda er gegnum kariuskt kjt. Eftir a umran um Creutzfeld-Jakob jkst var flki ljst a a tt sjkdmurinn vri mjg sjaldgfur, getur nnast hver sem er fengi hann.

Vitglp eru algengust meal eldra flks. Eftir 65 ra aldur tvfaldast httan vitglpum hverjum fimm rum. Einn af hverjum fimm, sem eru eldri en 80 ra, jist af einhverskonar vitglpum. A essu sgu er mikilvgt a muna a fjrir af fimm jst ekki af sjkdmnum eftir ttrtt.

Alzheimerssjkdmur er mjg alvarlegur sjkdmur sem hefur vtk hrif heilastarfsemi. samt gleymsku gti bori eftirfarandi vandamlum hj Alzheimerssjklingum:

  •  Erfileikar vi a finna rttu orin. egar sjkdmurinn er hmark mun talml sjklingsins vera me llu skiljanlegt. Sjklingurinn skilur  hvorki skrift n tal annarra.
  •  Erfileikar me a nta hfni sem lrist snemma, eins og a kla sig og a nota hnf og gaffal.
  •  Gfur, rk og dmsgreind bresta. (haldi t.d. fram a barnabarn s mir, a sumar s um hvetur o.s.frv.).
  •  Breytingar persnuleika: pirraur, inni sig, dnalegur, illa til hafur, ijulaus.
  •  Tortryggni.
  •  Kvi og unglyndi (vegna tilfinningarinnar um a maur s a "tapa sr").
  •  Afneitun standinu, neita ar me allri hjlp.
  •  Vera fr um a sj um sig sjlfur.

A v kemur a gleymskan sem fylgir vitglpum verur vandaml. Ef maur haldinn vitglpum fer r snu vanalega umhverfi, t.d. fr, gti hann tnst. Hann gti gleymt hvaa dagur s, mnuur ea r, hvar hann bi ea hvar hann s staddur nna. Hann gti tnt hlutum me v a skilja einhvers staar eftir og hldi a einhver vri a stela eim fr sr. Hann gti tt a til a gleyma a skila skilaboum ea fri me au vitlaust. Hann gti endurteki sig aftur og aftur af v a hann myndi ekki hva hann hefi sagt ur. Eftir v sem sjkdmurinn versnar kemur a v a hann httir a ekkja kunnuglegar slir, villist jafnvel eigin heimili, og httir a ekkja sem standa honum nstir.

Vitglp versna nnast alltaf. a gti teki mnui, (Creutzfeld-Jakob) ea nokkur r (Alzheimer hj sjklingi eldri en 65 ra), stundum sngglega en vanalega gerist sjkdmurinn smm saman. Stundum getur r heilablfalla olli vitglpum. au valda v a sjkdmurinn versnar skyndilega. San gti r ea svo lii milli og ltil ea engin breyting yri sjkdmnum, snggversna san og svona koll af kolli. ess httar vitglp gtu veri ttgeng.

Sumir reyna a alaga sig a takmrkunum snum mean eir hafa enn skilning eim. eir viurkenna a han fr urfa eir a reia sig ara og eru oft samri vi ttingja sna um rri eim sjlfum til handa. Arir vertaka fyrir a eitthva ami a. eim einstaklingum er mjg erfitt a hjlpa.

Hva veldur vitglpum?

Nkvmar stur minnisglapa eru ekktar, hfum vi nokkrar vsbendingar. Vitglp tengjast iulega einhverjum ekktum sjkdmum. Sagt er a au su birtingarmynd ess sjkdms. Vitglp eru til dmis megineinkenni Alzheimers, vitglp eru einnig algeng hj flki me Downs-heilkenni og alvarlegur hfuverki einhvern tma lfsleiinni getur auki lkurnar vitglpum sar lfsleiinni.

Hr blrstingur og klesterl, sykurski, fengi, reykingar og offita geta auki lkurnar vitglpum af v a allt etta stular a v a skera blfli til heila. Srstk tegund minnisglapa getur einkennt flk me Parkinsons-sjkdm. Korsakoff-heilkenni er ein orsk minnisglapa, oft hj yngra flki. Megineinkenni Korsakoff-heilkennis eru erfileikar vi a muna nlega atburi, ea skammtmaminni brestur. etta orsakast af B1 vtamnskorti (amn), oftast vegna ofdrykkju. A lokum m svo telja upp skingar, eins og Creutzfeld-Jakob heilkenni og alnmi.

A hjlpa sr sjlfur

Hrna fylgja nokkur r til eirra sem vilja hjlpa sr sjlfir og bta minni:

Taktu eftir og skrifau niur minnispunkta

getur ekki tlast til ess a muna a sem hefur aldrei heyrt ea s. v er gott a a vera vel vakandi og taka vel eftir v sem arft a muna. Til dmis gti veri gott a endurtaka nafn einhvers sem hefur nlega hitt. Ef vilt ekki tna hlutum, segu sjlfum r upphtt hvar leggur hlutinn fr r.

a getur veri nytsamlegt a skrifa mislegt hj sr. A skrifa niur skilabo hjlpar r vi a muna au. hefuru lka eitthva pappr til a minna ig hva arf a gera.

Vertu skipulagur

a er lklegra a munir ef ert skipulagur. Ef hefur skipulaga tlun til a fylgja er lklegra a munir hva tt a gera nst. etta ir samt ekki a urfir a vera sjklega skipulagur og snyrtilegur.

Notau dagbk

Ef heldur dagbk yfir a sem hefur haft fyrir stafni geturu flett upp grdeginum ea sustu viku. Ef ert upptekinn arftu virkilega dagbk a halda, vertu viss, en arft a muna eftir v a glugga henni reglulega! a er frekar vandralegt a missa af einhverju sem hefur veri skilmerkilega skr niur, ekki satt?

Vertu formi

a er auveldara a halda huganum heilbrigum ef lkaminn er lagi. Regluleg hreyfing, heilbrigt matari og a halda sig fr reykingum hefur g hrif minni. Ef ert sjndapur ea heyrnadaufur vertu me g gleraugu ea heyrnartki. a mun hjlpa r samskiptum og a fylgjast me v sem er a gerast kringum ig, ekki vri nema a heyra a sem arir segja. Reyndu a forast svefn- og deyfilyf.

Regluleg lknisskoun

Margir lknar framkvma reglulegar lknisskoanir eldri sjklingum snum. Lknisskoun getur hjlpa r vi a ra fram r lkamlegum kvillum og getur leitt til ess a sjkdmur, eins og Alzheimers, uppgtvast snemma. Til eru meferir sem geta haldi sjkdmnum niri skamman tma, lklegast er a r su hrifarkari v fyrr sem byrja er. Ef ert unglyndur getur lknir rlagt r hvar s heppilegt a leita meferar. Minni mun lagast egar unglyndinu linnir.

Notau hugann

Ef reynir ekkert lkamann verur hann veikbura. Ef liggur rminu vikum saman, rrna vvar og tt n efa erfitt me a ganga. Hi sama verur uppi teningnum notir ekki heilann. Vita er a vel mennta og gfa flk er sur httu me minniserfileika egar a eldist. a gti stafa af v a a vri upphaflega me gott minni og ess vegna tki a lengri tma a finna fyrir vitglpum. En annarra skringa m leita. etta flk hefur vanist v a nota heilann til a kljst vi mislegt og "skrfar" a ekki fyrir hann egar eftirlaunaaldurinn er komi. mis hugaml, eins og a leysa krossgtur, lesa, lra lj og bara a leika sr getur haldi aftur af ellihrrnun. Leti og ijuleysi hraar ldrunarferlinu samkvmt essu.

Raunveruleikattun er hugtak sem er nota egar flki me vitglp er hjlpa a muna hvar a er statt, hvaa dagur er og hva er seyi. etta er gert me v a segja v etta aftur og aftur og lta flk san endurtaka a oft. etta er fremur leiigjarnt en hefur hrif a vissu marki.

Minnisjlfun

Minnisjlfun er tkni til a hjlpa okkur a muna. Vsa eins og "Ap,jn, sept, nv rjtu hver, einn til hinir kjsa sr..." gti til a mynda veri gagnleg.

nnur minnistkni er a "setja hlutina" sem arf a muna tiltekna stai. getur reynt a muna lista yfir hluti me v a mynda r mismunandi herbergjum hssins- egg rskuldinn, beikon smabori, pylsur fataskpinn, smjr ofninn, mjlk a leka niur stigann, spu ar sem einhver gti runni til henni. Frnlegir ea vieigandi stair geta bir hjlpa r til a muna. Hins vegar gti lka bara veri auveldara a ba til lista!

Minnisjlfun gti lka falist v a tengja nafn vi andlit me v a ba til vsu um nafni. etta getur hjlpa en krefst bi myndunarafls og tma.

Utanakomandi hjlparggn 

Vi vitum dagsetningar me v a styjast vi dagatl ea fjlmila. Vi notum klukkur til a vekja okkur en vi gtum allt eins ntt r lka til a minna okkur me v a lta r hringja tilteknum tmum. Gamla aferin a hnta spotta um fingurinn gti lka komi a gagni. Leggu nausynlega hluti fr r ar sem kemst ekki hj v a taka eftir eim. Settu lyfin n hj tannburstanum, manstu eftir v a taka au egar tannburstar ig. Lyf eru lka oft dsum sem sna hvenr a neyta eirra.

Enginn er fullkominn

Flestir sem halda a eir su a tapa minninu, hafa elilegt minni. Yngra flk tskrir minnisleysi me timburmnnum, st, ea me v hversu upptekin au eru- eim dettur ekki hug a au su me Alzheimer. Ef etta kemur fyrir eldra flk httir eim til a halda a au jist af vitglpum, jafnvel s s ekki raunin.

A f hjlp

Ef r finnst minninu hraka fu r tma hj heimilislkninum sem allra fyrst. Hann mun skoa ig vel. Hann tti a geta fundi lkamlega kvilla, ef eru, og vsa r fram til vieigandi srfrings, ef me arf, kannski til taugasrfrings, gelknis, ldrunarlknis ea slfrings. 

Slfringar sem fengi hafa srstaka menntun og jlfun mati minni og ru hugarstarfi nefnast taugaslfringar. Vi mat minni notast srfringar vi miss konar minnisprf.

Byggt efni fr Royal College of Psychiatrist

Til baka

Prentvn tgfa 

Skoanaknnun

Hefur lit lkama ns mikil hrif hvernig r lur me sjlfa/n ig ?
Svarmguleikar

Skrning pstlista

Tlvupstfang
Skru ig pstlista persona.is til a f frttir og tilkynningar fr okkur framtinni.