Aldrašir / Greinar

Hvenęr veršur mašur gamall?

Žaš eru mörg svör viš žessari spurningu. Aldur er afar afstętt hugtak. Sextugur mašur er ķ sumum žjóšfélögum gamalmenni, ķ öšrum er hann ašeins į ofanveršum mišjum aldri. Sjįlfum getur honum fundist hann vera öldungur eša unglingur. Žar į ofan geta lķffęri hans veriš aš žrotum komin eša brestalaus. Barni finnst hįlfžrķtugur mašur vera kall mešan gamalmenninu finnst sį sami hįlfgeršur krakki. Öldrun er margžętt ferli og ęviįrafjöldinn einn og sér segir takmarkaša sögu og er afar grófur męlikvarši į hana.

Žetta veldur aš öll aldursmörk sem skilgreind eru ķ įrum hitta einstaklinga mjög misjafnt og draga oft saman ķ dilk žaš sem ólķkt er. Sumir geta veriš įbyrgir bifreišastjórar frį 17 įra aldri, ašrir ekki; sumum hentar aš lįta af starfi um sjötugt, öšrum er žaš kvalręši. Žaš er engin ein skilgreining til į žvķ viš hvaša aldursįr fólk teljist gamalt og skipting ęvinnar ķ skeiš eša kafla er mjög į reiki. Eftirfarandi skipting hefur rutt sér nokkuš til rśms, en hśn gerir rįš fyrir sveigjanlegum mörkum į milli hinna żmsu skeiša:

Ungfulloršinsįr

17-45

Mörk mišs aldurs

40-45

Mišur aldur

40-65

Mörk efri įra

60-65

Efri įr

60-80

Mörk elli

70-80

Elli

80 og eldri

Aš ellilķfeyrismörkin hérlendis eru 67 įr er stjórnmįlaleg gešžóttaįkvöršun en byggist ekki į neinni breytingu sem žį veršur į afkomumöguleikum fólks. Ķ öšrum löndum gilda önnur aldursmörk, sums stašar fęr fólk ellilķfeyri ekki fyrr en um sjötugt, annars stašar jafnvel 55 įra. Einnig žekkist aš konur fįi ellilķfeyri fyrr į ęvinni en karlar ķ sama landi.

Žrenns konar aldur manns

Einstaklingar į sama aldursįri geta veriš mjög misaldrašir eftir žvķ frį hvaša sjónarhorni žeir eru metnir. Sįlfręšingurinn J. Birren varpaši fram hugmyndinni um žrenns konar aldur fólks: hinn lķffręšilega, hinn sįlręna og hinn félagslega.

Lķffręšilegur aldur einstaklings mišast viš žaš hvar hann er staddur į ęviferlinum. Ęvilengd tegundanna er misjöfn af völdum erfša, auk žess rįša ytri ašstęšur og erfšamunur innan tegundar nokkru um ęvilengd einstaklinga. Einstökum lķffęrum getur - sakir erfšagalla eša sakir umframįlags - veriš skömmtuš skemmri ęvi en öšrum, eitthvert eitt lķffęri slitnar į undan hinum og veršur einstaklingnum aš aldurtila, žvķ engin kešja er sterkari en veikasti hlekkurinn. Aldur ķ įrum og lķffręšilegur aldur fylgjast aš vķsu nokkuš aš, en verša žó engan veginn lagšir aš jöfnu.

Meš sįlręnum aldri manns er oftast įtt viš sjįlfsmyndina, eigin tilfinningu fyrir aldri, žaš hve gamall einstaklingi finnst aš hann sé. Žaš ręšur aftur į móti miklu um hvaš hann ašhefst og tekur sér fyrir hendur. Kona um sjötugt, sem tekur meš lifandi įhuga žįtt ķ flestu žvķ sem gerist ķ umhverfinu og hefur gleši af lķfinu, er vissulega ķ įrum jafngömul hinni sjötugu konunni, sem misst hefur įhugann į öllu nema eigin vanheilsu, hefur misst hęfnina til aš fylgjast meš žvķ sem gerist, hvaš žį taka žįtt ķ žvķ, en bķšur žess eins meš óžreyju aš deyja. Frį vissu sjónarhorni eru žessar tvęr konur mjög misgamlar, žó įrafjöldinn sé sį sami. Hér er alls ekki einvöršungu um mismunandi persónuleika žessara tveggja kvenna aš ręša, heldur nišurstöšuna af lķfssögu žeirra ķ heild. Bili heilsa finnst fólki oft aš žaš eldist ört og umfram žaš sem ęviįrin segja. Sama viršist gilda um missi nįkominna. Įföll og óhamingja viršast nįnast hvenęr sem er į fulloršinsįrunum geta vakiš hjį fólki žį kennd aš žaš sé gamalt og žrotiš.

Lķffręšileg öldrun og sįlręn öldrun fylgjast nokkuš aš en eru ekki hiš sama, og hvorug er fyllilega samferša aldri ķ įrum.

Félagslegur aldur vķsar til enn einnar tegundar öldrunar sem er ašgreinanleg frį hinum. Einstaklingur er gjarnan jafngamall og samfélagiš vill gera hann. Samfélagiš skipar fólki nišur ķ aldurshópa, setur žessum hópum reglur og gefur žeim réttindi. Samfélagiš kemur fram eins og allir innan žessara hópa séu eins. Žessar reglur og tilętlanir samfélagsins, sem mešlimir žess gera aš sjįlfsögšu aš meira eša minna leyti aš sķnum eigin, hafa įhrif bęši į hegšun fólks og sjįlfsmynd. Sum hegšun er leyfš, önnur ekki. Sumar žessar reglur eru skżrar og oršašar ķ lögum og reglugeršum, ašrar eru óskrįšar en almenn og vištekin višhorf fólks. Žannig gera ķslensk lög rįš fyrir aš starfsmenn hins opinbera hętti störfum um sjötugt. Aldursįrin eru hér ein notuš sem męlikvarši į vinnugetu, žaš er mešfęrilegra en aš męla vinnuhęfni hvers einstaks. Nś mį ljóst vera af framansögšu aš žessi įrafjöldi žarf engan veginn aš samsvara žvķ hvernig viškomandi einstaklingur er lķffręšilega og sįlfręšilega ķ stakk bśinn til aš vinna eša hętta aš vinna.

Ein leiš til aš skoša og skilja algeng vandamįl sem varša tengsl aldrašra viš samfélag sitt, er aš sjį žau sem įrekstra eša misręmi milli mismunandi öldrunarferla. Sé félagslegur aldur manns (mat samfélagsins) mjög frįbrugšinn lķffręšilegum og sįlręnum aldri hans (heilbrigši hans annars vegar, sjįlfsmynd hins vegar) er lķklegt aš honum finnist sér ofbošiš, eša aš hann sé vannżttur, settur til hlišar og geršur óžarfur o.s.frv. Affarasęlast fyrir aldraša er žegar öldrunarferlarnir žrķr fylgjast sem mest aš og samfélagiš og hinn aldraši tślka žį eins. Vandi skapast óšar og misręmi veršur, t.d. ef samfélagiš žvingar žann mann ķ helgan stein, sem hefur bęši getu og vilja til aš stunda vinnu. Elsta kynslóšin į Ķslandi um žessar mundir ólst upp viš žaš hugarfar aš vinnugeta og manngildi vęri nįnast eitt og hiš sama og sį sem ekki ynni fyrir sér vęri lķtils virši. Hśn vandist hvorki sumarleyfum né ellilķfeyrisaldri. Žęr kröfur sem žetta fólk gerši og gerir til sjįlfs sķn ķ vinnuafköstum, svo žaš haldi sjįlfsviršingu sinni og žegnrétti ķ eigin augum, samręmast illa žeirri velferšarhugmynd aš aldrašir skuli ekki žurfa aš eiga afkomu sķna eftir 67 įra aldur undir žvķ hvort žeir eru matvinnungar eša ekki.

Atrennur hafa veriš geršar aš žvķ aš smķša hagnżtan męlikvarša į öldrun, sem samtķmis tęki miš af lķffręšilegum, sįlręnum og félagslegum öldrunarferlum og tęki einfaldri talningu įranna fram, einhvers konar öldrunarvķsitölu, en verkiš er erfitt og hefur a.m.k. enn ekki skilaš įrangri.

Sjśkdómar og elli

Aš sķšustu er rétt aš benda į enn eina ašgreiningu sem huga žarf aš um öldrun. Greina veršur milli žess sem kalla mį "ešlilega öldrun" og "afbrigšilegrar öldrunar". Žegar svo er tekiš til orša aš einhver eldist illa er gjarnan um žaš aš ręša aš viškomandi einstaklingur hrörnar örar en ešlilegt er af völdum sjśkdóma sem ķ sjįlfu sér eru annaš en öldrun. Viss afturfarareinkenni eru nįnast óhjįkvęmilega tengd hįum aldri og sameiginleg nęrfellt öllum öldrušum, t.d. grįnandi hįr, kölkun beina, efnaskiptabreytingar. Žessi afturfarareinkenni eru hluti ešlilegrar öldrunar. Hjarta? og blóšrįsarsjśkdómar, helti af völdum gamals slyss eša einbeitingaröršugleikar vegna heilasköddunar eru ekki einkenni ešlilegrar öldrunar, heldur afbrigši frį henni, žó žessi fyrirbęri séu vissulega tķšari mešal eldra fólks en ungs. Žaš er žess vegna alrangt, sem algengt er ķ daglegu mįli, aš kenna elli um sjśkdóma eša afleišingar žeirra. Öldrun er eitt, sjśkdómar eru annaš. Aldur manns er męling į tķmanum sem lišinn er frį žvķ hann fęddist, og getur alls ekki ķ sjįlfu sér veriš orsök aš heilbrigšisįstandi hans, žó svo nįiš samhengi sé vissulega milli heilsufars og aldurs.

Hvaš er öldrun?

Öldrunarfręši į enga tęmandi og heildstęša kenningu um öldrun og elli, enda er višfangiš margžętt og ķ flókinni vķxlverkun margra ólķkra afla. Hins vegar eru til margar hugmyndir um ešli öldrunar og hugmyndalķkön sem menn hafa skapaš ķ žekkingarleit sinni. Žessar atrennur til skżringa hafa į einhverju stigi žótt gagnlegar til skilnings, nįš hylli og haft fręšileg og hagnżt įhrif į sķnum tķma, žó žęr žyki e.t.v. léttvęgar nś.

Örlagarķkar hugmyndir

Hugmynd sem mašur hefur um veruleikann stjórnar gjarnan višhorfi manns og geršum og žaš eins žótt hugmyndin sé röng. Hugmyndir um öldrun eru žvķ örlagarķkar og geta t.d. stjórnaš žvķ hvaš hinum yngri finnst um hina eldri, hvaš hinum eldri finnst um sig sjįlfa, hvaš bįšum finnst aldrašir veršskulda af hįlfu samfélagsins.

Svonefnt afturfararlķkan hefur lengst af žessari öld veriš mikilsrįšandi ķ hugsun manna um öldrun. Hér er ķ stuttu mįli um žį hugmynd aš ręša aš ķ vitsmunalegum efnum sé einstaklingurinn ķ stöšugri og hrašri sókn til rśmlega tvķtugs, nįi žį hįtindi vitsmunažroska, og sé ķ hęgri en óhjįkvęmilegri afturför ķ nęrfellt öllum vitsmunažįttum upp frį žvķ og til daušadags. Hugmyndin er vafalaust gömul, enda hefur lengi veriš sagt aš ekki sé unnt aš kenna gömlum hundi aš sitja, en aš henni voru fęrš nokkur vķsindaleg rök snemma į öldinni, m.a. meš męlingum į greind. Sķšar hefur komiš ķ ljós aš hugmynd žessi um algildi afturfararlķkansins er röng; vitsmunir žroskast og hrörna eftir allt öšrum og mun margbrotnari lögmįlum en žessu. Afturfararlķkaniš er žvķ ķ veigamiklum atrišum rangt og žeir sem hugsa ķ samręmi viš žaš eru haldnir fordómum. Žessi hugmynd, žó röng sé, varš og er enn afar śtbreidd og er hluti af sjįlfsmynd aldrašra og ķmynd žeirra śt ķ frį; kröfur sem geršar eru til aldrašra og žjónusta sem žeim er veitt tekur miš af henni. Į endanum geta fordómar jafnvel gert sjįlfa sig sanna.

"Vandamįl gamla fólksins"

Menn eru sólgnir ķ aš finna einfaldar, fįoršar og tęmandi skżringar į veruleikanum og geta fellt hann ķ lögmįl śt frį žeim. Žaš er stundum hęgt ķ nįttśruvķsindum en sjaldan ķ mann? og félagsvķsindum. Žess vegna ber aš vera vel į verši žegar einhver kvešst hafa fundiš lögmįl sem gildi um alla menn, og alveg sérdeilis skyldi mašur gerast tortrygginn žegar einhver kvešst hafa fundiš sannleik sem gildir ķ eitt skipti fyrir öll um allt gamalt fólk. Einhver varasamasti fordómurinn ķ öldrunarfręšum er sį aš ellin geri allt fólk eins og ein kenning, ein lausn, dugi um žaš allt. Žį er gengiš śt frį žeirri firru aš žaš verši einhver sś stökkbreyting ķ sįlarlķfi alls fólks, t.d. viš 67 įra aldur, sem valdi aš upp frį žvķ sé žaš allt ķ einu oršiš eins, hafi sama vilja og sömu žarfir. Ķ krafti svona fordóms er sķšan talaš um "gamla fólkiš" sem samstęšan hóp og "lausnina į vandamįlum aldrašra" eins og hśn geti veriš ein.

Žaš er afar grunnhyggiš aš lķta į gamla fólkiš sem stašlašan hóp fjölfaldašra einstaklinga sem ķ öllum meginatrišum séu oršnir eins og öllum henti sömu śrręšin jafn vel. Börn eru miklu fremur hvert öšru lķk, af žeirri einföldu įstęšu aš žau hafa ekki haft langan tķma til aš žróast langt eftir ólķkum brautum. En fólk sem lifaš hefur heila ęvi, hvert og eitt bśiš viš sķn sérstöku örlög, viš sķnar sérstöku ašstęšur, žaš fólk er oršiš eins miklir einstaklingar og verša mį.

Žróun lżkur ekki um tvķtugt

Ķ žróunarsįlfręši hafa veriš settar fram kenningar um žróun mannsins. Žar sem fulloršins? og elliįrin eru hluti žróunarferlisins ęttu kenningar žessar einnig aš nį til žeirra, en svo er sjaldnast. Flestar žessar kenningar hafa įtt žaš sammerkt aš gera rįš fyrir žróun og framförum lķtiš eitt fram yfir unglingsįrin, en lįta žar stašar numiš. Žvķ til grundvallar liggur sś hugsun aš žróun sé einkanlega samferša lķkamlegum vexti og eftir aš fullvexti sé nįš komi kyrrstaša, en sķšan gangi žroskinn ķ flestum efnum hęgt til baka samkvęmt afturfararlķkaninu. Fulloršinsįrin žykja ekki frįsagnarverš. Žessi hugsun gerir óhjįkvęmilega rįš fyrir aš manneskjan sé žolandi žróunarinnar en ekki gerandi hennar nema ķ litlu efni. Žar af leišir aš hśn į öršugt meš aš gera grein fyrir įstęšunum fyrir mismun į einstaklingum sem bśa viš svipašan hag. Einnig hér er um žrįlįtan fordóm aš ręša, sem styšst ekki viš veruleikann. Žróun og framför į sér ekki eitt upphaf, einn feril og einn endi, heldur er margbrotiš samspil sem varir alla ęvina, žótt aušsęilegar, örar framfarir ķ bernsku og į barnsįrunum hafi löngum ginnt žróunarsįlfręšinga til aš įlķta aš žar sé sagan öll.

Žróunaržrep

Margir fręšimenn fyrr og sķšar hafa hreyft žeirri hugmynd aš žróunin sé ekki jöfn og stķgandi, heldur fari hśn fram ķ rykkjum eša žrepum, og žannig kenningar eru nefndar žrepakenningar. Grunnhugmyndin er sś aš ör framfaratķmabil skiptist į viš kyrrstöšu mešan hiš nżkomna festist ķ sessi. Žessi kyrrstöšutķmi er nefndur žroskažrep og aš honum loknum tekur viš nż, snögg framför og žannig koll af kolli. Snöggum breytingum, ž.e. framförum, fylgir gjarnan andlegt ójafnvęgistķmabil eša kreppa. Tķmasetning og röš framfaraskeiša og kyrrstöšu er įlitin stżrast af erfšum, en umhverfisįhrif geti flżtt fyrir eša seinkaš framvindu žroskans. Ķ ljósi svona kenninga hefur barnsęvinni eša mannsęvinni allri žrįsinnis veriš skipt nišur ķ žroskaskeiš, sem gjarnan eru tilfęrš ķ įrum.

Žetta hefur almannarómur og stundaš eins og dęmin sanna:

Fyrstu tķu įr stendur mögur fyrir móšur knjįm
ašra tķu vetur aflar mašur sér góss og gjafar
žrišju tķu vetur temur mašur mar
fjóršu tķu vetur gumi geši safnar
fimmtu tķu vetur heldur gumi geši
sjöttu tķu vetur er hann žegn og žingfari
sjöundu tķu vetur er hann höldur ķ bśi
įttundu tķu vetur er hann tśnvöršur og trosberi
nķundu tķu vetur er hann arinhaukur og eldskari
tķundu tķu vetur er hann kararmašur og krżpur til heljar
og vefur sig ķ ormshala lķki.

Sįlfręšingurinn Erik H. Erikson hefur sett fram žį hugmynd aš lķfiš fęri mönnum óhjįkvęmilega tiltekin įtök į vissum žroskaskeišum og enginn sem fęšist inn ķ samfélag manna og elur žar aldur sinn komist hjį žessum įtökum. Hann skipti ęviferli mannsins nišur ķ įtta žętti eša skeiš. Sérhvert skeiš einkennist af tilteknum įtökum sem annars vegar eru forskrifuš af erfšum, en samfélagsvirknin kallar į og lašar fram hins vegar. Einstaklingurinn kemur frį hverjum žessara įtaka meš sterkara sjįlf og fastmótašri sjįlfsmynd, svo fremi honum takist aš komast farsęllega frį žeim. Ella stašnar hann į viškomandi skeiši og kemst aldrei aš nęsta žętti. Forsenda gešheilbrigši, žroska og hamingju er aš leiša öll įtökin farsęllega til lykta į réttum tķma. Röš žessara įtaka er fyrirfram įkvešin og henni veršur ekki breytt. Žessi žrepakenning Eriksons er allžekkt og veršur ekki rakin hér utan aš geta žeirra žrauta eša įtaka sem liggja fyrir manneskjunni į fulloršinsįrum og ķ elli.

Sjöunda og nęstsķšasta žraut ęvinnar felst ķ žvķ aš velja milli stöšnunarinnar og gjafmildinnar. Um mišbik ęvinnar veršur mašur aš horfast ķ augu viš eigin takmarkanir og aš sjįlfvaldar eša óhjįkvęmilegar ašstęšur manns leyfa einungis aš fįtt eitt rętist af žvķ sem mašur hefši viljaš ķ lķfinu. Um žess hįttar tilvistaruppgjör orti Jóhann Jónsson hiš fręga kvęši sitt Söknuš, og upp į sķškastiš er alvanalegt aš nefna žessi įtök "mišęvikreppuna". Gagnvart žessum vanda veršur mašurinn aš velja milli žess aš stašna og lokast vonsvikinn og ósįttur inni ķ žröngum, sķngjörnum heimi sinnar eigin eftirsjįr, įhyggja og sķvaxandi annmarka, og hins sem Erikson kallar gjafmildi: ž.e. aš hefja sig yfir eigin umkvörtunarefni, žó ęrin séu, og lifa heils hugar öšrum og öšru, fremur en sjįlfum sér einum.

Įttunda og sķšasta žrautin er undir lok ęvinnar aš velja milli fullgerningar lķfsins annars vegar og angistarinnar hins vegar. Žeir einir fį aš reyna sig viš žessa žraut sem hafa leitt allar hinar farsęllega til lykta. Žeim sem örvęntir finnst lķfiš hafa svikiš sig og hlunnfariš, og hann deyr frį lķfinu óloknu, eins og skįld frį hįlfortu kvęši. Sį sem fullgerir lķf sitt sér undir lok ęvi sinnar ķ henni heild, merkingu sem lokar henni, tilgang sem réttlętir hana. Honum einum getur fundist daušinn tķmabęr, réttlįtur og velkominn nęr hann vill.

Žrjįr kenningar um öldrun og žjónustu

Ég vil nęst geta žriggja kenninga sem eiga žaš sammerkt aš fjalla um tengsl aldrašra viš samfélag sitt. Sameiginlegt er žeim einnig aš śt frį hverri žeirra um sig mį draga įlyktun um žaš hverslags žjónusta komi öldrušum best. Ķ žrišja lagi eiga žęr žaš sammerkt aš vera gamalt vķn į nżjum belgjum.

Fyrst vil ég nefna hlédręgniskenninguna, en megininntak hennar er aš žaš sé manninum ešlilegt aš draga sig meš hękkandi aldri ķ hlé frį tengslum sķnum og skuldbindingum gagnvart samfélaginu, bęši žvķ sem nęr honum er, svo sem fjölskylduböndunum, og žvķ sem fjęr honum er, svo sem žįtttöku ķ stjórnun og störfum samfélagsins. Samtķmis sé žaš samfélaginu sjįlfu ešlilegt og naušsynlegt til aš tryggja framhaldslķf sitt, žrįtt fyrir sķfelld skipti einstaklinganna sem byggja žaš, aš fękka kröfum til hinna öldnu og setja žį ķ helgan stein. Žetta sé eins konar gagnkvęmt samkomulag um žaš aš samfélagiš og hinn aldraši losi sig meš hęgš hvort viš annaš og žaš sé ķ beggja žįgu. Śt frį žessari kenningu veršur hiš įhyggjulausa, frišsęla elliheimili, sem tekur allt ómak af ķbśunum, hin įkjósanlegasta og ešlilegasta lausn į svonefndum vandamįlum ellinnar.

Ķ öšru lagi vil ég nefna athafnakenninguna sem ķ stuttu mįli heldur žvķ fram aš žaš sé manneskjunni eiginlegt og ešlislęgt aš reyna aš verjast hrörnun sinni ķ lengstu lög. Hśn leitist viš aš halda sem lengst fram eftir ellinni ķ lķfshętti žį og sjįlfsmynd sem rķktu fyrir og um mišjan aldur, žegar fólk er virkt og gagnlegt sér og öšrum. Žannig žurfi og vilji manneskjan einnig vera ķ elli sinni. Lķfsįnęgjan sé žannig best tryggš meš žvķ aš gera öllum öldrušum kleift aš halda viš og lķkja eftir lķfshįttum fólks į mišjum aldri.

Einnig žessi hugmynd er kunnugleg śr umręšunni um vandamįl aldrašra. Frišsęl elliheimili eru eitur ķ beinum įhangenda hennar. Slagoršiš "aš gera öldrušum kleift aš bśa sem lengst ķ heimahśsum" er žessarar ęttar, sömuleišis hinn hugmyndafręšilegi grunnur undir "félagsstarf aldrašra".

Žrišja kenningin er samfellukenningin en samkvęmt henni žróar mašur meš sér og festir tilteknar venjur ķ dagfari sķnu, sišum, višmóti og félagstengslum, allt frį upphafi ęvinnar. Mašur žróar meš sér įkvešna skaphöfn eša persónuleika sem er manns eigin og dįlķtiš frįbrugšin skaphöfn allra annarra. Samkvęmt samfellukenningunni er vellķšan manns ķ elli ekki sjįlfgefin viš žaš eitt aš mašur bolloki ķ friši og ró inni į elliheimili, né heldur aš mašur andskotist eins og unglingur fram į grafarbakkann, heldur fremur viš žaš aš mašur geti haldiš žeim lķfsstķl og lķfsmįta, sem mašur hefur tamiš sér og vališ, sem minnst breyttum ķ ellinni. Aš manni sé kleift, žrįtt fyrir bilandi heilsu og hękkandi aldur, aš halda sem lengst įfram aš vera mašur sjįlfur meš öllum sérkennum. Žaš sé samfella ķ ęviferlinum öllum og ellin eigi sem minnst aš rjśfa hana.

Öfugt viš fyrstu kenningarnar bįšar er ekki unnt aš leiša neina eina allsherjarlausn į vandamįlum ellinnar śt frį samfellukenningunni. Žvert į móti segir hśn aš góš žjónusta viš aldraša eigi aš veita sem fjölbreytilegust śrręši, svo hver og einn geti vališ žį lausn sem best samręmist žörfum hans, m.ö.o. žaš sem nefnt er "žétt žjónustukešja".

Ęviferilslķkaniš

Žó gagnleg sannleikskorn leynist ķ öllum žeim hugmyndum um ešli öldrunar sem raktar hafa veriš er aušsętt aš žęr eru of einfaldar. Žęr taka of fįa žeirra mörgu žįtta sem öldrunarferliš er snśiš af meš ķ reikninginn. Žar af leišandi reynist žeim t.a.m. öršugt aš skżra śt af hverju allir aldrašir verša ekki eins. Tęmandi lķkan af öldrun žarf aš taka tillit til allrar innri geršar einstaklingsins (ž.į m. erfša, skaphafnar, lķkamsįstands, heilsufars, lķfsreynslu og samverkan alls žessa) og ytri ašstęšna hans (ž.į m. umhverfis, félagstengsla, samfélags, menningar, stašsetningar ķ tķma og sögulegum atburšarįsum, sem og samverkan alls žessa). Lķkaniš žarf einnig aš gera rįš fyrir stöšugri og sķbreytilegri vķxlverkun allra žessara žįtta hvers į annan, sem er samtķmis völd aš einsleitni og fjölbreytileika mannlķfsins, sem og mismuni einstaklinganna sķn ķ milli.

Į sķšustu įrum hefur veriš unniš aš nżju hugmyndalķkani af öldrun, žar sem leitast er viš aš taka tillit til allra žįtta og samspils žeirra. Žetta er ęviferilslķkaniš. Eldri kenningar geršu gjarnan rįš fyrir žvķ aš žróun flestra žįtta sé samferša og ķ eina įtt. En ķ rauninni viršast žróunarferlar hinna ótal žįtta langt ķ frį samferša, žannig aš margt ólķkt er samtķmis į seyši ķ žróuninni. Vöxtur eins getur veriš samtķmis hnignun annars. Upphaf eins getur veriš viš lok annars. Ęviferilslķkaniš tekur tillit til žess aš žróun er ekki ein og söm um alla žętti lķkama og sįlar, heldur margs konar og mismunandi. Ašeins sumir žeirra fylgja aldri, svo sem hann er talinn ķ įrum, en margir standa ķ lauslegu eša engu sambandi viš ęviįrin. Höfundar ęviferilslķkansins reyndu til einföldunar aš ašgreina žrenns konar mótunaröfl sem hafa įhrif į žróun einstaklingsins.

Žetta eru ķ fyrsta lagi įhrif tengd aldri almennt. Žetta eru lķffręšilegar, žróunarsįlfręšilegar eša félagslegar stašreyndir sem snerta alla meš svipušum hętti og tengjast ķ raun mjög aldri og ęviįrum, svo sem mįlhęfni, kynžroski, giftingaraldur, verkalok. Hefšbundin žróunarsįlfręši hefur aš langmestu leyti einbeitt sér aš žessum žętti žróunarinnar og takmarkaš sig viš hann.

Ķ öšru lagi er um aš ręša įhrif tengd almennum atburšarįsum ķ nśtķmasögunni sem einstaklingarnir lifa ķ. Žetta eru almennar stašreyndir sögunnar, tķm? anna sem lifaš er į, atburšir sem snerta alla en ekki endilega į sama hįtt. Strķšiš eša sķldaręvintżriš snertu vissulega alla Ķslendinga og höfšu įhrif į lķf žeirra, en afar mismunandi. Įhrif žessa į lķf žįverandi foreldrakynslóšar voru t.a.m. allt önnur en įhrif hennar į lķf žįverandi barna. Ķ žrišja lagi eru įhrif tengd atburšarįsum ķ sögu einstaklinganna. Žetta eru stašreyndirnar ķ ęvisögu hvers og eins sem snerta hann og hans nįnasta umhverfi en ašra ekki. Happdręttisvinningur, slys, flutningur til Sśšavķkur - slķkt mótar lķf žess einstaklings sem žetta hendir og į žįtt ķ aš móta sérkenni hans og einstaklingsbrag.

Fyrstnefndi įhrifavaldurinn sem tengist beinlķnis lķffręšilegum stašreyndum vaxtar og hrörnunar er gjarnan sterkastur ķ upphafi og undir lok ęvinnar; ķ bernsku og ķ hįrri elli. Įhrif almennra atburšarįsa ķ sögunni snerta hins vegar gjarnan mest fulloršiš fólk, framfęrendur; foreldra og fyrirvinnur annarra.

Hver žessara žriggja įhrifavalda er snśinn af mörgum žįttum og milli žeirra allra er margs konar vķxlverkun. Ęviferilslķkaninu tekst sżnu betur aš gera grein fyrir sundurleitinni žróuninni, mismuni einstaklinganna og hinum gagnverkandi įhrifum einstaklings og umhverfis, heldur en žeim einföldu hugmyndum sem įšur var lżst. En hvorki er lķkaniš einfalt ķ snišum né veršur įlyktaš neitt um einfaldar, algildar skyndilausnir į vandamįlum aldrašra śt frį žvķ. Öldrun er margbrotiš fyrirbęri og til aš lżsa henni tęmandi žarf margbrotiš lķkan til skżringar.

Aldrašir į Ķslandi fyrrum

Ętli mašur aš kynna sér hagi aldrašra til forna į Ķslandi er fįtt um traustar heimildir. Ķslenskar fornbókmenntir, sem vart teljast įreišanlegar heimildir, greina einkum frį hetjum og afburšamönnum, en eru sagnafįar um hagi almennings. Aldrašir eru žar žvķ ašeins frįsagnarveršir aš žeir séu afbrigši frį hinu venjulega, t.d. aš žeir drżgi óvenjulegar dįšir, lķkt og žegar Hįvaršur hinn gamli reis óforvarendis upp śr žriggja įra langri kör sinni og kom į skammri stund öllum óvinum sķnum fyrir kattarnef. Nokkuš mį žó geta ķ eyšurnar um hagi aldrašra į žessari tķš, einkum sé hlišsjón höfš af upplżsingum um žjóšfélög į svipušu žróunarstigi sem meira er vitaš um.

Fręšimenn įlķta aš ķbśafjöldi landsins hafi nįš um 20.000 manns um alda? mótin 900, og vafalaust hafa aldrašir veriš fįmennur hópur framan af landnįmsöld. Į žjóšveldisöld mį giska į aš um 5% žjóšarinnar hafi verš 65 įra eša eldri. Įriš 1703 žegar ķ fyrsta sinn er tekiš tęmandi manntal į Ķslandi, aš vķsu ķ kjölfar haršęris, nam hlutfall žetta 4,7%.

Višhorf heišninnar til elli

Į vķkingaöld viršast menn hafa lagt hrumleika og vesöld aš jöfnu viš elli, óhįš įrafjölda. Žannig segir frį žvķ ķ Egils sögu aš Kveldślfur hafi oršiš svo hryggur er hann spurši lįt Žórólfs sonar sķns "aš hann lagšist ķ rekkju af harmi og elli".

Fornmönnum žótti sómasamlegt aš deyja fyrir vopnum en auviršilegt aš falla fyrir elli, ef marka mį Snorra?Eddu. Žar greinir frį žeim mannfagnaši sem vopndaušir menn nutu meš Óšni ķ Valhöll viš eilķfa leika og ódįinsveigar. Aftur į móti voru "sóttdaušir menn og ellidaušir" sendir til fordęšunnar Heljar Lokadóttur sem rķkti yfir Niflheimi, fullum af myrkri, kulda og flestu žvķ böli sem ķ hug kemur.

Hin alkunna frįsögn Eddu um för Žórs til Śtgarša?Loka og glķmu hans viš hina ósigrandi kerlingu, Elli, sem tókst aš koma honum į annaš knéš, vķsar žó til žess aš einnig žį hafi menn munaš aš ellin sigrar jafnvel hinar hraustustu hetjur.

Afkomutryggingar aldrašra

Staša aldrašs manns ķ hinu forna ķslenska samfélagi hefur vafalķtiš mest oltiš į sjįlfsbjargargetu hans og žeim įhrifum sem hann gat haft į samfélagiš ķ sķna žįgu. Svo lengi sem menn héldu fullu atgervi tilheyršu žeir hópnum sem framfęrši og fór meš völd. Brysti menn sjįlfsbjargargetuna vegna slyss, sjśkdóms eša elli, uršu žeir hįšir og upp į ašra komnir um lķfsnaušsynjar. Hversu öruggt og affarasęlt žaš įstand reyndist var vęntanlega hér sem annars stašar undir żmsu komiš, en einkum žó tvennu: hver hinn aldraši var (hvaš hann įtti undir sér af auši, völdum og ętterni) og hvernig samfélagiš var (į hvaša žroskažrepi, hvernig afkomumöguleikar og lķfsskilyrši voru, hvaša višhorf rķktu ķ menningarlegum og trśarlegum efnum).

Hagir aldrašra eru gjarnan ótryggir ķ frumstęšum samfélögum sem bśa viš öršug lķfsskilyrši, žar sem mannfellir af hungri eša hörku er tķšur, žar sem lifaš er ķ stundinni en ekki safnaš forša, žar sem trśarhugmyndir eru fįtęklegar, sjįlfsmynd hópsins er ógreinileg og lķtiš er fengist um sögu hans. Ķ žannig samfélagsašstęšum er hęttast viš aš umkomulaust aldraš fólk sé beitt haršręši og grimmd.

Mannfręširannsóknir hafa leitt ķ ljós aš vķša ķ samfélögum sem svona var įstatt um var til heimild og hefš fyrir śtburši gamalmenna, sjśklinga og barna ef svo sló ķ haršbakka aš einhverjir hlutu aš falla. Ķ Ķslendingasögunum er į nokkrum stöšum greint frį śtburši gamalmenna. Ķ Skaršsįrbók segir t.a.m. žetta um įrin 975-6 sem nefnd voru "óöld hin fyrri":

Žį įtu menn hrafna og melrakka og mörg óįtan ill var etin, en sumir létu drepa gamalmenni og ómaga og hrinda fyrir hamra.

Mannfręširannsóknir hafa hins vegar leitt ķ ljós aš žar sem er föst bśseta, umframframleišsla ķ landbśnaši eša veišum er nokkur, žar sem bóklaust er en įhugi rķkir um sögu og trśariškun, žar veitist öldrušum aušveldast aš skipta į žvķ sem žeir hafa sérstaklega fram aš fęra og hinu sem žeir žarfnast. Ašstoš samfélagsins viš aldraša sem ekki geta séš fyrir sjįlfum sér veršur žį lķkari višskiptum sem bįšir ašilar hafa hag af heldur en einhliša ölmusugjöf. Er į žjóšveldisöld leiš og landsmenn höfšu lęrt į bśskaparhętti og landkosti hafa lķkast til einmitt žessar ašstęšur rķkt į Ķslandi. Žaš mį žvķ rįša af lķkum į hverju afkomuöryggi aldrašra hérlendis til forna byggšist žegar žeirra eigin lķkamsorka hrökk ekki lengur til bjargar. Žar į mešal var eftirtališ:

1. Aldrašir geršu gagn. Allt fram į žessa öld var įkaflega aušvelt ķ sjįlfsnęgta? landbśnaši aš nżta vinnuframlag jafnvel žeirra sem höfšu takmarkaša vinnugetu. Aldrašir gįtu gert mörg višvik žó žeir réšu ekki viš erfišisvinnu. Žrif, tóvinna, netagerš og barnagęsla voru hefšbundin störf aldrašra į bęndabżlum allt fram į žessa öld. Sį sem var allsófęr til vinnu lį ķ svonefndri "kör", sem var eiginlega nęr daušanum en lķfinu.

2. Sumir aldrašir įttu eignir og gįtu haft įhrif sem samfélagiš višurkenndi, žó žeir gętu ekki variš žau meš valdi. Žannig rįšstöfušu aldrašir arfi eftir sig og žeir höfšu foreldravald. "Ekki vil eg," sagši Grķmur, "gerast lendur mašur, mešan fašir minn lifir, žvķ aš hann skal vera yfirmašur minn, mešan hann lifir," segir ķ Eglu.

3. Aldrašir höfšu safnaš rķkulegri reynslu į langri ęvi. Ķ samfélagi įn bóka og skóla er lķfiš sjįlft eina menntunin, og žvķ lengur sem menn lifa, žeim mun vķsari eru žeir. Žetta gerši gamalt fólk gagnlegt og ómissandi fyrir ungt fólk sem fįtt hafši reynt. Žetta žekkingarforskot, sem į stundum varš žekkingareinokun, fęrši öldrušum vald. Dęmi žessa eru mörg śr sögum: žekking Njįls į lögum, mannžekking og klękir Ófeigs gamla.

4. Žvķ var trśaš aš aldrašir, og žó einkum gamlar konur, stęšu öšrum fremur ķ sambandi viš hiš yfirnįttśrulega og réšu yfir töfrum, göldrum og lęknislist. Žessar eigindir geršu aldraša ekki einasta gagnlega, heldur gat reynst hęttulegt aš hvekkja žį. Sęunn gamla į Bergžórshvoli, sem sį fyrir Njįlsbrennu og bölvaši arfasįtunni, eša Žurķšur gamla ķ Višvķk, sem meš göldrum fyrirkom Gretti Įsmundarsyni, eru dęmi žessa.

5. Aldrašir stóšu nęr daušanum og tilverunni handan grafar en ašrir menn. Sums stašar žar sem įadżrkun rķkir žykir ellin forstig gušdómlegrar tilveru. Ķ Ķslendingasögum og žó enn frekar ķ žjóšsögum kemur hins vegar fram óttinn viš žaš aš hinir lįtnu geti komiš fram hefndum į lifendum og gert žeim illt. Algengt žjóšsagnaminni er aš gamalmenni sem var nķšst į ķ elli deyr en gengur aftur og nęr sér nišri į kvalara sķnum. Žessi hjįtrś kann aš hafa veriš öldrušum viss vernd.

6. Foreldrar og börn hafa sterkar tilfinningar hvert til annars og fulloršnu fólki žykir oft aš žaš standi ķ žakkarskuld viš aldraša foreldra sķna, sem žaš gjarnan vill greiša. Žessu var trślega svipaš fariš fyrr og nś og sagnir geyma mörg dęmi um skyldurękni uppkominna barna viš aldna foreldra, sem og samfélagslegar hefšir sem stušlušu aš slķkri skyldurękni.

7. Hinir öldrušu eru mikilvęgir tengilišir ķ samfélagi sem leggur mikiš upp śr ęttum og ęttarsögu eins og raunin var hérlendis fyrrum. Skyldmenni tengjast fyrst og fremst um įa sķna og hinir öldrušu eru eins konar holdi klędd sönnun fyrir ęttartengslunum og žeim réttindum og skyldum sem žeim eru samfara. Hinn gamli hafši heyrt og séš löngu lišna forfešur, tekiš žįtt ķ ęttarsögunni og kunni aš greina frį henni frį fyrstu hendi.

8. Loks mį nefna umhyggjuna um eigin hag sem eins mun hafa įtt viš Ķsland foršum sem ašra staši. Ungt fólk į žjóšveldisöld vildi trślega, ekki sķšur en nś, aš žaš nyti öryggis og hefši įhrif žegar žaš sjįlft yrši gamalt. Allir geta vęnst žess aš kjörin sem žeir bjóša öldrušum verši einn góšan vešurdag žeirra eigin.

Framfęrsla ęttar og hrepps

Žegar aldrašir voru ekki į neinn žennan veg borgunarmenn sjįlfir fyrir žeirri hjįlp sem žeir gįtu ekki įn veriš tók framfęrslan viš. Hér mun framan af hafa rķkt ęttarframfęrsla svipuš hinni norsku og var lögfest ķ Grįgįs. Meginregla hennar var aš mašur sem ekki gat framfęrt sjįlfan sig og sķna, t.d. sakir sóttar eša ellihrumleika, įtti rétt į višurvęri frį nįnasta ęttingja sķnum, svo fremi sį vęri aflögufęr. Röskun ęttarbandanna viš landnįmiš og vķšįtta og dreifbżli Ķslands drógu vęntanlega nokkuš śr žeirri vernd sem ęttarframfęrslan gat veitt, og kann žaš aš hafa valdiš žvķ aš framfęrslumįl į Ķslandi uršu fyrr aš višfangsefni hins opinbera, hreppsins, en annars stašar į Noršurlöndum. Skylt var aš framfęra alla ęttingja sķna ef žį brast eigin śrręši, en žį fyrst sem skyldastir voru, börn sķn og aldna foreldra. Refsingar lįgu viš aš vķkjast undan framfęrsluskyldunni, auk žess sem žaš žótti ódrengskapur. Framfęrslunni var alla jafnan sinnt meš žvķ aš taka ómegandi skylduliš sitt, sem nefnt var "ómagar", inn į heimili, fęša žaš og klęša, en vinnuafl žess mįtti nżta ķ stašinn eftir žvķ sem tök voru į.

Nś gat ęttarframfęrslan hęglega brugšist, t.d. ef ętt var mjög dreifš, ef sóttir eša ófrišur hjuggu ķ hana skörš eša ef haršindi lögšust į alla ęttina, byggšina eša jafnvel landiš samtķmis. Žaš reyndist žörf fyrir önnur śrręši til vara ętti aš koma ķ veg fyrir óefni ķ hallęrum, stórfellda uppflosnun, flakk og hungursneyš. Sumir fręšimenn halda žvķ fram aš óhófleg fjölgun förumanna og įsókn žeirra į efnameiri byggšarlög hafi veriš meginįstęšan fyrir stofnun hreppanna. En mešal fyrstu verkefna hreppa var einmitt rįšstöfun žeirra ómaga sem śtundan uršu ķ ęttarframfęrslunni. Hreppstjórar jöfnušu žess hįttar ómögum nišur į bęi ķ hreppnum (nišursetning), žannig aš hreppsmenn bęru jafnar byršar, svo fremi viškomandi ómagi ętti žar sveitfesti. Hlutverk hreppstjóranna var žó ekki sķšur hitt aš verja hreppinn fyrir sveitžyngslum meš varnarašgeršum innan hreppsins og meš žvķ aš loka hreppamörkunum fyrir fólki sem įtti annars stašar sveitfesti og koma žurfti af höndum sér.

Hreppsframfęrsla var undantekningarlķtiš vondur kostur, nišursetningar įttu oftast illa ęvi og žeir nutu takmarkašra mannréttinda og lķtils sóma. Žaš var aš hluta meš rįšum gert, til aš fęla menn frį žvķ aš fara žessa leiš fyrr en ķ sķšustu lög.

En stundum hrökk geta hreppsins ekki til eša žį enginn hreppur kannašist viš įbyrgš į gamalmenni og žį tók vergangurinn viš. Betl, förumennska og vergangur var lengst af umboriš, enda voru förumenn oft gagnlegir, t.d. meš fréttaflutningi, smįkaupskap og lausavinnu. Įrferši hefur žó vęntanlega rįšiš miklu um žaš hvort beiningafólki var sżnd haršneskja eša ölmusugęši. Ķ hallęrum orkaši hvorki ętt né hreppur aš męta framfęrslužörfinni og žį fjölgaši betlurum svo aš oft hélt viš landplįgu, einkum žar sem helst var von um lķfsbjörg. Žetta mun hafa įtt sinn žįtt ķ setningu tķundarlaga hérlendis įriš 1096. Tķundin var almennur eignaskattur sem įtti aš heita aš rynni til sameiginlegra žarfa og skiptist ķ fjóra staši: Biskup, prestur og kirkja fengu hvert sinn fjóršunginn, en sķšasti hlutinn (žurfamannatķund) rann til fįtękra ķ forvarnarskyni. Hreppstjórar įttu aš deila śt žurfamannatķundinni til fįtękra fjölskyldna sem hokrušu, ķ žvķ skyni aš žęr flosnušu sķšur upp af bśi sķnu og lentu į sveit.

Sķšari tķmar

Framfęrsla ęttar og hrepps hélst ķ meginatrišum meš žessu móti allt fram į sķšustu öld, ķ sumu efni jafnvel fram į žessa, žó żmsar śtfęrslubreytingar yršu. Meš Bessastašapósti var įriš 1685 kvešiš į um aš vinnuhjśum sem veriš höfšu 15 įr eša lengur hjį sömu hśsbęndum skyldi heimilt aš vera įfram ķ skjóli žeirra ķ ellinni. Ķ byrjun 18. aldar var framfęrsluskylda ęttingja viš ašra en skylduliš ķ beinan legg felld nišur. Įriš 1809 var tekiš aš leggja į śtsvör. Lög geršu lengi żmist aš sporna viš förumennsku (t.d. meš "Pķningsdómi" 1490 eša "Tilskipun um hśsaga" 1746) eša hśn var lišin, jafnvel til hennar ętlast, eftir žvķ hvernig įrferši lék landshagi.

Įriš 1890 var tķmamótaįr, žvķ žį vottaši fyrst fyrir tryggingakerfi į Ķslandi meš stofnun "Styrktarsjóša handa heilsubilušu og ellihrumu alžżšufólki". Žetta voru trślega įhrif frį tryggingafyrirkomulaginu žżska sem žróaš var į stjórnartķmum Bismarcks og lögfest įriš 1889.

Framfęrsla hreppsins, sem įsamt ęttarframfęrslunni hafši veriš einrįš į Ķslandi frį upphafi byggšar fram til žessa, hafši żmsa slęma galla. Hśn var ómannśšleg, nišurlęgjandi og mannskemmandi fyrir žiggjendurna, sem yfirleitt įttu sér engrar višreisnar von, hvorki samfélagslega né ķ efnalegu tilliti, og samtķmis dugši hśn engan veginn til aš rįša bót į fįtękt ķ landinu og festi hana raunar frekar ķ sessi en hitt.

Tryggingakerfi hefur einnig ókosti, en žaš bętti žó śr sumum brestum framfęrslukerfisins. Meginvankantar tryggingakerfis eru aš ašildin er sjįlfvalin og žaš tekur žvķ ekki til allra, heldur ašeins žeirra sem hafa fyrirhyggju og aflögufé til žess aš greiša išgjöld reglulega. Žaš eru gjarnan einmitt hinir sem hvorugt žetta eiga sem lķklegastir eru til aš lenda ķ vanda.

Sį vķsir aš tryggingakerfi sem fólst ķ styrktarsjóšunum var mjór. Öll hjś og lausafólk į aldrinum 20-60 įra gįtu greitt ķ sjóšinn en rķkiš lagši įrlega fram skerf į móti žeim. Hreppsnefndir śthlutušu śr sjóšnum og framan af voru bętur hįšar mörgum ströngum takmörkunum. Kerfi žetta styrktist smįm saman žar til įriš 1936 aš tryggingareglan var aš fullu innleidd meš lögum į Ķslandi og Lķfeyrissjóšur Ķslands stofnašur. Įšur en bótagreišslur śr Lķfeyrissjóšnum hęfust voru enn sett nż lög įriš 1946, žar sem almannatryggingareglan var tekin upp, sś sem enn gildir, aš vķsu nokkuš breytt.

Meginmunur į almannatryggingareglu og tryggingareglu er aš sś fyrrnefnda śtilokar engan frį ašild aš sjóši. Frį įrinu 1955 eiga allir 67 įra og eldri rétt į ellilķfeyri, óhįš öšrum tekjum, en auk ellilķfeyris koma til żmislegar aukagreišslur viš sérstakar ašstęšur og ķ tengslum viš tekjukönnun (t.d. tekjutrygging). Samhliša almannatryggingakerfinu, sem ber hitann og žungann af framfęrslu aldrašra og er ķ įbyrgš og umsjį rķkisvaldsins, lifir tryggingakerfiš ķ lķfeyrissjóšum og lķftryggingum og framfęrslukerfiš hjį félagsmįlastofnunum sveitarfélaganna.

Žjónusta viš aldraša

Ašstoš viš aldraša og öldrunaržjónusta hafa tekiš miklum stakkaskiptum į žessari öld og einkum sķšustu įratugina. Žį hefur gjarnan veriš togast į um tvęr meginstefnur sem meš nokkurri einföldun mętti nefna "stofnanažjónustu" og "heimažjónustu".

Stofnanažjónusta og heimažjónusta

Stofnanažjónustan er žeirra eldri og sś stefna lį til grundvallar fyrstu tilraununum af hįlfu hins opinbera til aš veita öldrušum žjónustu hérlendis snemma į öldinni. Megininntak stefnunnar mį e.t.v. orša į eftirfarandi hįtt:

Stefnt skal aš žvķ aš gefa öldrušum tękifęri til žess aš draga sig ķ hlé frį öllum įbyrgšum sķnum, skyldum og įhyggjum og njóta alhliša umsjįr ķ hópi jafnaldra ķ frišsömu og öruggu umhverfi. Einkenni žessarar stefnu er aš aldrašir eru fęršir śr umhverfi sem er oršiš žeim erfitt og ofviša, į staš žar sem žeir geta veriš įhyggjulausir og žeim er séš fyrir öllum lķfsnaušsynjum. Meš žvķ eru žeir teknir śr umferš og asa hins daglega lķfs og settir ķ helgan stein, enda įlitiš aš žaš henti žeim og um leiš samfélaginu best. Stefna žessi į sér fręšilegan grunn ķ hlédręgniskenningunni. Dvalar? og hjśkrunarheimiliš er algengasta birtingarform hennar. Hśn hefur veriš mjög rįšandi hérlendis allt fram į sķšustu įr og undir hennar merkjum var unniš merkt brautryšjendastarf snemma į öldinni. Nęgir aš nefna elliheimiliš Grund ķ Reykjavķk sem dęmi žess.

Hugmyndafręšina aš baki heimažjónustustefnunni mį ef til vill orša į žennan hįtt: Stefnt skal aš žvķ aš gera öldrušum kleift aš bśa ķ fullu sjįlfręši į eigin vegum og aušvelda žeim aš męta žar allri skeršingu į högum sķnum sem verša kann meš hękkandi aldri. Einkenni žessarar stefnu er aš leitast er viš aš flytja žjónustuna til hins aldraša, žangaš sem hann er, svo hann geti višhaldiš samfellu ķ lķfi sķnu og hįttum žrįtt fyrir hrörnun og ašrar breytingar samfara hękkandi aldri. Einnig žessi stefna į sér fręšilegan grundvöll sem er samfellukenningin. Hśn segir aš žaš sé fólki eiginlegt aš vilja halda įfram į efri įrum ķ sem flestu žeim lķfshįttum sem žaš hafši tamiš sér fyrr į ęvinni, m.ö.o. aš ellin eigi sem minnst aš breyta lķfsvenjum fólks. Heimažjónustustefnan er yngri sem hugmyndafręši ķ öldrunaržjónustu. Hśn er sumpart oršin til sem andóf gegn vistun fólks į stofnunum almennt og vistun aldrašra į stofnunum sérstaklega, en sumpart į hśn sér fjįrhagslegar įstęšur. Rangt vęri aš skoša stefnur žessar sem algjörar andstęšur, žvķ sumpart styšja žęr hvor ašra og og bęta upp. Žęr benda hins vegar hvor ķ sķna įttina varšandi meginlausnina į žjónustužörfum aldrašra.

Nęrfellt allar kannanir sem geršar hafa veriš hérlendis į óskum aldrašra um žjónustu sżna aš žeir óska eindregiš eftir heimažjónustu, svo fremi aš hśn sé nęg til aš tryggja öryggi žeirra. Mešal annars af žessum sökum hefur oršiš viss stefnubreyting ķ įtt frį dvalarstofnunum til heimažjónustu aš undanförnu. Žróunin ķ žessu efni er samt allmiklu hęgari hérlendis en veriš hefur vķša annars stašar ķ Evrópu hin sķšari įr, ekki sķst į Noršurlöndunum, en žar hefur vķša veriš unniš aš žvķ markvisst um įrabil aš leggja langdvalarstofnanir nišur.

Įstęšurnar fyrir žessari stefnubreytingu eru margar en eftirtaldar eru žó lķklega einna žungvęgastar žeirra:

a. Almennt frįhvarf frį langdvalarstofnunum, einkum stórum stofnunum. Vķša erlendis hófst žessi hreyfing meš žvķ aš leggja af stór gešsjśkrahśs sem geymdu sjśklinga en lögšu litla įherslu į lękningu žeirra. Hérlendis hefur žessi hreyfing einna helst birst ķ žeirri stefnu aš ętla žroskaskertu fólki staš meš öšrum, en einangra žaš ekki į stofnunum.

b. Hin alhliša žjónusta į stofnun og ofverndunartilhneiging hennar dregur śr sjįlfsbjargargetu einstaklinga ķ staš žess aš auka hana, gerir žį hįša og veldur żmiss konar sįlręnni og félagslegri afturför.

c. Stofnanir verša ę dżrari ķ rekstri, ž.e. önnur žjónustuform verša sķfellt samkeppnisfęrari og hagkvęmari hvaš kostnaš varšar. Lengi vel, mešan kröfur til stofnananna voru minni, var žessu öfugt fariš.

d. Sżnt er hve vonlķtiš er aš męta sķvaxandi žjónustužörfum ę stęrri hóps aldrašra meš stofnunum, ekki sķst fyrir žaš aš illmögulegt er aš skammta hverjum og einum žjónustu eftir žörfum inni į stofnun. Vistmenn į stofnun nżta nęstum žvķ óhjįkvęmilega alla žjónustu sem hśn bżšur upp į, og einnig žį sem žeir kęmust ķ raun og veru af įn og gętu annast sjįlfir.

Nś eru žessar tvęr stefnur, stofnanažjónusta og heimažjónusta, sem fyrr segir ekki ķ beinni andstöšu hvor viš ašra. Ofurįhersla į ašra og vanręksla hinnar hlżtur žó ķ öllum tilvikum aš gera valmöguleika aldrašra til žjónustu fįtęklegri. Hag aldrašra er best borgiš eigi žeir kost į aš fį fyrirvaralķtiš hęfilega žjónustu og hjįlp viš žau verkefni sem oršin eru žeim ofviša, įn žess aš žetta kosti neina óžarfa skeršingu į sjįlfsįkvöršunarrétti žeirra eša sjįlfsviršingu.

Žétt žjónustukešja

Žetta kallar į žjónustukešju meš mörgum hlekkjum, allt frį žvķ aš fį einstöku sinnum ašstoš viš žyngstu verkin sem falla til į heimili, til fullrar umsjįr allan sólarhringinn į sjśkrastofnun. Milli žessa er langt bil og ótal žarfir og žjónustukostirnir žurfa aš vera sem flestir og fjölbreytilegastir. Žetta er ekki sķst naušsyn til žess aš hinn aldraši žurfi aldrei aš taka žjónustu um of, umfram žörf sķna, žvķ žaš mun į skömmum tķma gera hann hįšan. Sś stašreynd veršur ę ljósari hvķlķkur bjarnargreiši žaš er viš aldraša aš taka af žeim verk sem žeir geta annast sjįlfir.

Ķ glugga hér aš framan er gerš grein fyrir helstu lišum žeirrar žjónustu sem bošin er öldrušum į Ķslandi um žessar mundir. Sumpart eru hśn į vegum rķkis? valdsins og eins fyrir alla landsmenn, sumpart er hśn į vegum sveitarfélaga eša annarra ašila og mismunandi eftir stöšum.

Lög um mįlefni aldrašra

Ķ įrsbyrjun 1983 tóku gildi fyrstu heildstęšu lögin um mįlefni aldrašra, en sérlög um einstaka žętti öldrunarmįla eša öldrunaržjónustu höfšu gilt įšur. Lög um mįlefni aldrašra voru endurskošuš ķ ljósi fenginnar reynslu įriš 1989. Helstu atriši laganna eru žessi:

Almennt markmiš laganna er aš aldrašir eigi völ į žeirri heilbrigšis? og félagsžjónustu sem žeir žurfa į aš halda, aš žeir geti bśiš svo lengi sem verša mį viš ešlilegt heimilislķf en aš jafnframt sé žeim tryggš naušsynleg stofnanažjónusta žegar hennar gerist žörf (1. gr.).

Heilbrigšisrįšuneytiš fer meš öldrunaržjónustu af hįlfu rķkisvaldsins og sér um samręmingu og heildarstefnumótun ķ mįlefnum aldrašra (2. gr.). Žaš hefur sérstaka rįšgjafarnefnd sér til fulltingis (3.-4. gr.). Sérstökum sjóši meš afmarkašan tekjustofn, Framkvęmdasjóši aldrašra, er ętlaš aš styšja fjįrfestingar ķ stofnunum til žjónustu fyrir aldraša og įkvešur heilbrigšisrįšherra fjįrveitingar śr sjóšnum aš fengnum tillögum rįšgjafarnefndarinnar (9.-14. gr.).

Svęšaskipting öldrunaržjónustu er hin sama og skipting landsins ķ heilsugęsluumdęmi. Į hverju žjónustusvęši skal starfa öldrunarnefnd er annist skipulagningu žjónustunnar (5. gr.) og svonefndur "žjónustuhópur aldrašra" (6.-8 gr.). Ķ žjónustuhópi aldrašra į fagfólk sęti og hlutverk hans er aš tryggja rétta og skynsamlega nżtingu öldrunaržjónustunnar; aš meta žjónustužarfir einstaklinga og śthluta žeirri žjónustu sem stżra žarf, svo sem rżmum į dvalarstofnunum.

Žį er ķ lögunum kvešiš į um skiptingu kostnašar viš öldrunaržjónustu. Dvalarkostnašur ķ žjónustuhśsnęši, į dvalarheimili, ķ hjśkrunarrżmi eša ķ dagvist greišist af Tryggingastofnun rķkisins. Sveitarfélög bera kostnaš af félagslegum žętti heimažjónustu en rķkissjóšur af heilbrigšisžęttinum. Neytandanum er ętlaš aš bera hluta af kostnaši viš dagvistun og heimilisžjónustu ef tekjur hans leyfa (24.-29. gr.). Vistmenn į stofnun fyrir aldraša sem ekki hafa ašrar tekjur en bętur almannatrygginga fį sérstakt rįšstöfunarfé frį Tryggingastofnun žar eš allar ašrar tekjur žeirra renna til greišslu vistkostnašar (28. gr.).

Hvernig eldist hugurinn?

Frį getnaši til grafar er mašurinn ķ stöšugri vķxlverkun viš umheim sinn; hann les umhverfiš og leitast viš aš bregšast viš žvķ ķ samręmi viš žarfir sķnar. Hvernig žaš tekst er ķ meginatrišum komiš undir: 1) hęfni skilningarvitanna til aš nema upplżsingar um umhverfiš og hęfni heilans til aš lesa śr žeim, 2) hęfni hugans til aš tślka žęr ķ ljósi žekkingar og velja hęfileg višbrögš og 3) hęfni lķkamans, tauga og vöšva til aš framkvęma og flytja žau višbrögš śt ķ umhverfiš.

Žó greina megi žetta ferli, ašlögunina, ķ ofangreinda žrjį žętti er engu aš sķšur um samhangandi atburšarįs aš ręša og brestur sem veršur į einu stigi hennar bitnar į öllu sem į eftir fer. Žannig gętu skynfęrin t.d. ķ sjįlfu sér starfaš rétt, en séu bošin frį žeim til heilans rangt tślkuš eša misskilin veršur višbragšiš viš žeim óvišeigandi og svarar ekki įreitinu.

Mannshugurinn hefur rķkulegar forsendur til aš bęta śr brestum og męta vöntun į einu sviši meš umframįtaki į öšru, ekki sķst meš fulltingi nśtķmatękni. Žverrandi sjón mį bęta upp meš gleraugum, lélegri heyrn mį męta meš heyrnartęki eša žjįlfun ķ varalestri. Skorti mann eigin reynslu mį fį afnot af reynslu annarra, t.d. śr kennslubókum. Vélar bśa yfir afli, nįkvęmni og hraša sem tekur getu mannsins langt fram. Nż hjįlpartękni getur gert žann mann sjįlfbjarga sem fyrir fįeinum įrum hefši legiš bjargarlaus ķ kör. Aldur manns hefur meiri eša minni įhrif į hvern einstakan žįtt ašlögunarinnar, en ekki sams konar ķ hverju tilviki. Ķ annan staš er ķ žessu efni afar mikill munur milli einstaklinga. Ķ žrišja lagi veršur hér sem endranęr aš greina milli įhrifanna af hękkandi aldri einum og sér annars vegar og hins vegar įhrifa af sjśkdómum.

Skynjun

Sjón hrakar meš hękkandi aldri og į marga vegu, en breytingarnar eru oftast hęgfara, raunar oft svo aš fólk veitir žeim ekki athygli og dregur žvķ óhóflega aš leita śrbóta. Žaš dregur śr mżkt og sveigjanleika augasteinsins sem veldur žvķ aš ę erfišara veršur aš greina žaš sem nęst er auganu. Afar algengt er aš bęta žurfi śr žess hįttar fjarsżni meš gleraugum žegar į mišjum aldri. Žį minnkar ljósop augans, sjįaldriš, meš hękkandi aldri svo eldra fólk žarfnast aš jafnaši mun meiri birtu en yngra fólk. Sjįaldriš lagar sig aš ljósmagninu, ž.e. dregst saman ķ ofbirtu en stękkar ķ rökkri, framan af ęvi en getunni til žessa fer mjög aftur į ofanveršri ęvi. Sjónnęmi, ž.e. hęfnin til aš greina smįtt, er mest um tvķtugt og helst vel fram į fimmtugsaldurinn, en hrakar ört eftir žaš.

Breytingar į sjón gera aš eldra fólk žarf oftar en ekki sjóngler, žaš į öršugt meš aš lesa smįtt letur og greina hluti mjög nįlęgt sér. Sem fyrr segir eru breytingar į sjón alla jafnan hęgfara og fólk leitast viš aš bęta śr žeim meš żmsu móti: meš gleraugum, betri lżsingu, stęrra letri, varkįrni og hęgš.

Veruleg sjónskeršing eša blinda orsakast ekki af aldri ķ sjįlfu sér en tķšni žessa eykst žó mjög meš hękkandi aldri, einkum eftir aš sjötugsaldri er nįš. Žó einungis fįir aldrašir verši blindir, žį eru flestir žeirra sem blindir eru aldraš fólk.

Heyrnin er önnur mikilvęgasta uppspretta upplżsinga um umheiminn og hśn tekur róttękum breytingum um ęvina. Viss afturför hennar į sér lķfešlisfręšilegar skżringar og er hluti ešlilegrar öldrunar. Žį er greinilegt aš žeim fer meira og fyrr aftur ķ heyrn sem hafa bśiš til langframa viš mikiš įlag.

Hęgfara afturför hefst žegar upp śr tvķtugu og ķ elli er heyrnarskeršing undantekningarlķtiš oršin merkjanleg. Breytingarnar felast einkum ķ žvķ aš ę öršugra veršur aš greina vissa hįtóna (sem t.d. eru ķ sumum dyrabjöllum) og skynžröskuldur heyrnarinnar hękkar almennt, svo hęrra hljóš žarf til aš vekja skynhrif hjį eldra fólki en yngra. Afturför er yfirleitt meiri hjį körlum en konum og er skżringin rakin til meira slits vegna umhverfisįlags. Žessi hrörnun leišir til žess aš roskiš fólk į almennt mun öršugra meš aš fylgjast grannt meš hröšu, ógreinilegu eša lįgu tali og einkum sé klišur ķ bakgrunni.

Alvarleg heyrnarskeršing er undantekning en įgerist žó mjög eftir 45 įra aldur og getur leitt til verulegra samskiptaöršugleika. Miklu skiptir žį hvenęr ęvinnar heyrnarskeršingin veršur og hvort hśn veršur snöggt eša svo hęgfara aš viškomandi nįi aš ašlagast henni og lęri aš bęta hana upp jafnóšum. Heyrnarskert fólk beitir augunum meš żmsum hętti sem stoš viš heyrnina, svo fremi sjón og heyrn hrörni ekki samtķmis.

Mikil heyrnarskeršing hefur alvarleg įhrif og jafnvel enn róttękari en sjónskeršing. Žegar verst lętur leišir hśn til śtilokunar frį samskiptum, tortryggni og djśprar vanmetakenndar. Hér viš bętist aš tjįningaröršugleikar af żmsu tagi verša oft meiri meš hękkandi aldri, stundum af sįlręnum įstęšum, stundum af völdum sjśkdóma, en einnig af völdum ešlilegra lķfešlisfręšilegra breytinga ķ talfęrum sem valda žvķ aš dregur śr raddstyrk og raddhljómurinn veršur einhęfari.

Marghįttuš śrręši eru til gagnvart heyrnarskeršingu, žar į mešal heyrnartęki, skuršašgeršir og žjįlfun sem byggist einkum į žvķ aš lįta sjón bęta upp vöntun į sviši heyrnar.

Frį skilningarvitunum berast upplżsingar til heilans. Žęr eru hrįefni vitundarinnar og eftir er aš vinna śr žeim, flokka žęr, gera śr žeim samfelldar heildir og gefa žeim merkingu. Žaš er minna vitaš um įhrif aldurs į žennan mišlęga žįtt skynjunarinnar en į starfsemi skynfęranna; aldurstengd hrörnun veršur, en hśn hefst sķšar į ęvinni en hnignun skilningarvitanna. Hrörnun žessara mišlęgu ferla kemur fram ķ žvķ aš eldra fólk žarf lengri tķma til aš tślka skynhrif; e.t.v. orsakast žaš svo aftur aš einhverju leyti af meiri öryggisžörf. Vķsbendingar hafa komiš fram um aš aldrašir geti sķšur en ungir skipt athygli sinni į tvö įreiti; žeir žurfi helst aš geta einbeitt henni aš einu ķ senn. Žeir eiga öršugra en ungt fólk meš aš gefa torręšum eša ófullkomnum skynhrifum merkingu. Ŗrofin einbeiting ķ langan tķma er öldrušum erfiš.

Hugsun, greind og minni

Mašurinn er vitsmunavera og beitir vitsmunum sķnum į skynjanirnar, hinar mešvitušu upplżsingar um stašreyndir umheimsins. Hann skošar žęr ķ ljósi fyrri reynslu og žekkingar, hugsar um žęr śt frį tilfinningum og rökum, ķgrundar mismunandi leišir til aš bregšast viš žeim og velur loks višbragš.

Til er mįlshįtturinn: "Illt er aš kenna gömlum hundi aš sitja." Aš baki honum liggur sś alžżšuviska aš sį sem oršinn er gamall geti ekkert nżtt numiš, žvķ nįmshęfni hans sé žrotin.

Afturför ķ nįmsgetu eša minni manna getur įtt margar skżringar, en tķšastar eru žessar:

Brestur ķ skynjun, ž.e. nįmsefni kemst ekki til skila ķ vitundina.

Brestur ķ nęrminni, ž.e. hęfninni til žess aš halda minnisatriši til haga skamma stund mešan unniš er meš žaš.

Brestur ķ varšveislu (geymd) minnisatrišis til lengri tķma.

Brestur ķ hęfninni til žess aš kalla fram minnisatriši žegar į žvķ žarf aš halda.

Algengast er aš nęrminniš bregšist eldra fólki. Žį reynist öldrušum oft torvelt aš yfirfęra eldri kunnįttu į nżjar ašstęšur. Žar kemur vissulega fleira til en hrörnun og ekki sķst žaš hve kunnįtta endist skammt og śreldist fljótt ķ hrašfara heimi. Žį hrakar hęfninni til aš kalla fram minnisatriši - fólk veit aš žaš veit eitthvaš en kemur žvķ ekki fyrir sig. Sś skżring er įlitin vera į žessu aš nżrri minnisatriši séu fyrir hinum eldri og geri žau óašgengileg, lķkt og žaš sem innst er ķ geymslu.

Nįmshęfni og minni fer af žessum sökum almennt aftur meš hękkandi aldri, en fjarri fer žó aš nįmsgetan hverfi. Afar miklu munar milli einstaklinga ķ žessu efni, og žeir standa best aš vķgi sem iškaš hafa nįm og ętlaš minni sķnu verk alla ęvina.

Kennsluašferšir fyrir börn henta fulloršnu fólki ašeins aš takmörkušu leyti. Žaš gerir fulloršnum t.d. nįm léttara aš nįmsefniš sé sett fram ķ samhengi, sundurlišun (kaflaskipting) žess sé skżr, tilgangur nįmsins sé ljós og hęgt sé fariš yfir. Taka veršur tillit til žess aš sjįlfstraust eldra fólks til nįms er ósjaldan af skornum skammti, žaš er oft oršiš óvant žeim vinnubrögšum sem višhafa žarf viš nįm og nįmstękni žess lķtil samanboriš viš ungmenni sem sitja vetrarlangt į skólabekk įr hvert. Žaš er öršugt aš bęta śr minnisleysi og oft orsakast žaš hjį eldra fólki af sjśkdómum eša notkun lyfja viš sjśkdómum. Stöšug ęfing nįmshęfninnar og žjįlfun minnis alla ęvina er trślega besta vörnin gegn hrörnun. ŗrbętur eru żmsar til gegn minnistapi og taka til endurnįms meš sérstöku tilliti til aldurs auk fjölmargra hjįlpargagna, svo sem minnislista, lyfjaboxa, dagbóka og višvörunarkerfa.

Skynjunin, minniš og nįmshęfnin leggja vitundinni til žekkingarforša og efni, en hvaš śr efninu veršur og hvernig žaš žjónar ašlögun viškomandi einstaklings veltur m.a. į greind hans, hęfni til hugsunar og sköpunargįfu.

Hugsun er śrvinnsla skynjana og tenging žeirra viš hugtök, en meš nokkurri einföldun mį segja aš hugtök séu višfangsefni hugsunarinnar. Svo viršist sem hugsunarferlar haldist lķtt breyttir alla ęvina, svo fremi ekki komi til sjśkdómar, en hins vegar ber mörgum fręšimönnum saman um aš hęfninni til aš mynda nż hugtök hnigni meš hękkandi aldri.

Hęfni til aš leysa vandamįl ķ huganum er žįttur hugsunar sem hefur veriš skošašur sérstaklega. Žar reynir į marga žętti samtķmis: aš beita žekkingu, aš nżta reynslu, aš hugsa rökręnt, aš hugsa fram ķ tķmann, aš bera saman nišurstöšur hugsana og aš hugsa frumlega. Einnig hér er almennt um mjög hęgfara afturför aš ręša samfara aldri; aldrašir eiga yfirleitt žvķ erfišara meš aš glķma viš vandamįl ķ huganum, žvķ flóknari sem žau eru og žvķ meira sem liggur į.

Fręšilegur įgreiningur hefur veriš um žaš hvort frumleiki og sköpunargįfa sé sjįlfstęš eining vitsmunastarfsins eša ašeins ein hliš žess fyrirbęris sem viš köllum greind. Ķ sögufręgri rannsókn um mišja öldina voru rök leidd aš žvķ aš vķsinda? og listamenn ynnu jafnašarlega allflest bestu afrek sķn įšur en žeir nęšu 35 įra aldri, en vęru eftir žaš oftast aš endurtaka og žynna śt ęskuafrek sķn (35). Žessi nišurstaša žótti vitaskuld renna sterkum stošum undir afturfararlķkaniš. Viš sķšari rannsóknir hefur žessi įlyktun veriš endurskošuš og sżnt hefur veriš fram į aš verk vķsindamanna og listamanna dreifast mjög um alla starfsęvi žeirra, hvort heldur litiš er til magns, gęša eša mikilvęgis, og aldurinn 40-50 įra er ķ flestum efnum įlitinn afkastadrżgstur.

Athöfn

Žrišji og sķšasti žįttur žessa ferlis er framkvęmd žess sem įkvešiš hefur veriš - athöfnin. Athöfn getur veriš afar mismunandi, sömuleišis žaš hvernig hśn er įkvešin, en oftast tekur hśn til skynjunar, taugaboša, einhvers konar įkvöršunartöku og sķšan starfsemi vöšva. Hana mį meta meš tilliti til hraša, samhęfingar, nįkvęmni og öryggis ķ śtfęrslu. Veikleikar ķ fyrri žįttum, svo sem ónįkvęmni ķ skynjun eša erfišleikar ķ hugtakamyndun, bitna samanlagšir į athöfninni.

Žaš hve skynžröskuldar hękka meš aldri bitnar žannig į athöfnum eldra fólks, žaš žarf meiri og sterkari įreiti til aš setja žęr af staš. Leišni tauganna viršist hins vegar ekki taka miklum breytingum meš aldri, hvorki boš frį skynfęrum né boš til vöšva. Žaš dregur mikiš śr vöšvastyrk, bęši hįmarksstyrk og śthaldi, meš hękkušum aldri; ennfremur žarfnast žeir ę lengri hvķldar eftir įtök. Ekki er fullljóst aš hve miklu leyti žessa afturför mį rekja til breytinga į vöšvunum sjįlfum og aš hve miklu leyti til mišstżringar žeirra og samhęfingar. Višbragšstķminn, ž.e. tķminn frį žvķ aš įreiti berst skynfęri og žar til vöšvavišbragš viš žvķ hefst, lengist verulega meš hękkandi aldri og žvķ meir sem įreitiš krefst flóknara višbragšs. Sömuleišis verša hreyfingar hęgari og tapa fķnleik og nįkvęmni. Aš öšru jöfnu eykst villutķšni meš hękkandi aldri, einkum ķ athöfnum sem framkvęmdar eru meš hraša.

Hvernig eldist skapgeršin?

Žaš er engin eining um hvernig skilgreina skuli skapgeršina fremur en margt annaš ķ sįlarfręšum, t.d. greindina. Sįlręn starfsemi er ein eining en til hęgšarauka og skilnings hafa fręšimenn sundraš henni ķ bśta: hvatir, tilfinningar, vęntingar, žarfir, greind, hugsun, minni, skynjun og sjįlf, svo nokkuš sé nefnt. Allt fellur žetta žó ķ einum streng og myndar einingu sem er sérstök fyrir hvern einstakling, gerir aš viš žekkjum hann sem sama mann žó ķ misjöfnum ašstęšum sé og žó langur tķmi lķši milli funda. Viš eigum orštakiš aš einhver sé "frį sér" žegar hann kemur okkur skyndilega fyrir sjónir sem allt annar mašur, önnur persóna. Skapgeršin er heildarmynd allra sįlręnna žįtta, stöšug og sérstök fyrir hvern mann.

Tvęr spurningar eru öšrum fremur forvitnilegar hér: Hvaša įhrif hefur öldrun į skapgeršina? og hvaša įhrif hefur skapgeršin į öldrunina? Hefur hįr aldur einhver sérstök įhrif į skapgerš fólks, įžekk ķ öllum tilvikum - er žaš til dęmis ķ raun og veru svo, sem almannarómur stundum segir, aš hįr aldur dragi śr kjarki, tilfinningalķf dofni og viljinn verši veikur? Sķšari spurningin snżst um žaš hvort allt fólk męti ellinni į sama hįtt eša hvort fólk meš mismunandi skapgerš ašlagist ellinni misvel, žannig aš sumum sé fyrirfram hęttara viš vesöld og uppgjöf en ašrir geti gengiš sigurvissir į móti henni.

Kenningar um žróun skaphafnar į fulloršinsaldri

Įšur en atrennur verša geršar aš svörum viš žessum tveimur grundvallarspurningum, mun ég ķ stuttu mįli drepa į helstu kenningar sem settar hafa veriš fram um ešli og žróun persónuleikans į fulloršinsaldri. Žęr taka efniš hver sķnum tökum og engin ein mun geyma stórasannleik.

Skaphafnarkenning sem tekur til öldrunar hlżtur aš lķta į skaphöfnina sem opiš, sveigjanlegt kerfi, sem sķfellt breytist ķ samręmi viš innri sem ytri forsendur į ęvinni en sé žó įvallt eitt og samt. Skaphöfnin hafi m.ö.o. žį samfellu sem gerir einstaklinginn aš sömu persónu alla ęvina. Skaphöfnin er žį ķ vķxlverkun viš hin margbreytilegu lķfsskilyrši og atburšina sem verša ķ ęvisögunni. Žess vegna er aš sjįlfsögšu torvelt aš finna hver įhrif öldrunin ein og sér hefur į skapgeršina, žvķ žó fólk eigi jafnmörg ęviįr aš baki eru ęvisögurnar sem geršust į žessum įrum einstaklingsbundnar og hver annarri ólķkar.

Charlotte Bühler (9) var frumkvöšull ķ rannsókn į skaphafnaržróun fulloršinsįranna. Hśn tók žegar į fjórša įratug aldarinnar aš kanna ęviferla einstaklinga eša ęvisögur žeirra meš tilliti til žess hvort finna megi įkvešin žemu er einkenni tiltekin ęviskeiš. Tvęr kenningar um žróun skaphafnarinnar į fulloršins? og efri įrum eru reistar į grunni sįlgreiningarstefnunnar og gera rįš fyrir žrķskiptingu persónugeršarinnar ķ žaš, sjįlf og yfirsjįlf. Hér er annars vegar um aš ręša kenningu Eriks H. Eriksson um žroskaverkefni vissra ęviskeiša, sem įšur var drepiš į, og hins vegar kenningu R. Gould sem įlķtur skaphafnaržroskann vera óslitna tilraun til aš endurheimta öryggiš sem mašurinn yfirgaf um leiš og foreldrana, um leiš og hann varš sjįlfstęšur.

Levinson hefur sett fram kenningu um žaš hvernig žaš sem hann nefnir lķfsgerš breytist og žroskast eftir ęviskeišum, en meš žvķ į hann viš žį mįlamišlun sem mašurinn gerir į hverjum tķma milli grundvallarmarkmiša sinna eša langana ķ lķfinu annars vegar og hinna żmsu sviša žar sem lķf hans fer ķ rauninni fram hins vegar: atvinnu, hjśskapar, fjölskyldu, svo nokkuš sé nefnt.

Sś hugmynd į sér langa hefš ķ sįlfręši aš besta leišin til aš skilja skaphöfn einstaklings sé aš skoša hana sem samsafn tiltölulega sjįlfstęšra eiginda, og hver einstaklingur verši sakir upplagsins og umhverfisįhrifa sérstök blanda eigindanna og engum öšrum lķkur. Thomae (51) hefur reynt aš festa hendur į žvķ innan ramma žessa lķkans sem hann nefnir "munstur farsęllar öldrunar", ž.e. žess eigindaklasa sem leiši til farsęldar į efri įrunum. Hiš félagssįlfręšilega hugtak "sjįlf" hefur oft veriš notaš til skilnings og skżringar į öldrun. Sjįlfiš er hugtak sem einkum er notaš um višhorf og tilfinningar fólks til sjįlfs sķn. Sjįlfsmyndin er vitneskjan, hvort heldur raunsę eša ķmynduš, sem mašur hefur um sjįlfan sig og er aš miklu leyti lesin śt śr višbrögšum annarra viš manni. Sjįlfsviršingin vķsar aftur į móti til tilfinningalegrar afstöšu manns til sjįlfs sķn. Hver hśn er veltur mjög į žvķ hvernig mašur stenst žęr kröfur sem hann, meš réttu eša röngu, gerir til sjįlfs sķn.

Bęši žessi hugtök, sjįlfsmynd og sjįlfsviršing, tengjast mjög hlutverkum žeim sem mašur gegnir og verša gjarnan samgróin sjįlfsmyndinni. Ķ ellinni verša oft afar róttękar breytingar į mikilvęgum hlutverkum, t.d. viš žaš aš missa maka, hętta starfi eša flytja į dvalarstofnun. Žetta hefur oft djśp įhrif į sjįlfsmyndina og sjįlfsviršinguna. Žaš viršist t.d. aš aldamótakynslóšin ķslenska hafi mjög spyrt saman hugmyndir sķnar um manngildi og vinnugetu, žannig aš žegar vinnugeta žessa fólks žvarr žótti žvķ gjarnan aš žaš missti gildi sitt sem manneskjur.

Žį er afdrifarķkt fyrir sjįlfsmyndina hvernig einstaklingurinn skynjar į hverjum tķma valdahlutföllin milli sjįlfs sķn og umhverfisins, sjįlfręši sitt og ósjįlfręši.

Enn er aš nefna žį hefš ķ skaphafnarkenningum sem hvķlir į atferlisstefnunni og skošar persónuleikann eša skaphöfnina ekki sem einhvern sįlręnan smķšisgrip, heldur einungis sem summuna af allri reynslu sem einstaklingurinn hefur aflaš sér um dagana; fólk breytir į žann veg sem žvķ hefur lęrst aš sé heppilegast. Skaphafnareinkenni aldrašra eša hlutverk aldrašra mį einnig skoša ķ žessu ljósi, og ķ žvķ sambandi eru hugtakiš "lęrt bjargarleysi" og hugmyndirnar um "sjśklingshlutverkiš" afar athyglisveršar.

Įhrif öldrunar į skaphöfnina

Žaš hefur ę ofan ķ ę komiš ķ ljós hve nęmt eldra fólk er fyrir rķkjandi višhorfum til ellinnar ķ samfélagi žess og hve mjög žaš gerir žau aš sķnum eigin. Allar rannsóknir į įhrifum öldrunar į skaphöfnina veršur aš skoša ķ ljósi žessa og nišurstöšur mį ekki alhęfa nema meš mestu varśš.

Žaš sem flestum rannsóknum ber saman um er žó žetta:
Meš hękkandi aldri viršist višmišun persónunnar ķ vaxandi męli beinast inn į viš; frį hinni vķšu veröld til manns sjįlfs og hins nęsta. Heimurinn er ekki lengur ögrun til įtaka lķkt og fyrr į ęvinni, heldur nokkuš sem mašur reynir aš komast af viš, vera ķ sįtt viš en ekki śtistöšum. Žessi breyting višmišs er vafalaust hluti žess sem yngri kynslóšir skynja oft sem sofandahįtt, doša eša afturhaldssemi hinnar eldri kynslóšar og žreytast ekki į aš gagnrżna. Eldra fólk dregur śr višskiptum sķnum viš umheiminn, bęši hvaš magn og mikilvęgi snertir, žaš žrengir sviš sitt. E.t.v. mį aš nokkru lķta svo į aš fyrri hluti ęvinnar sé leit og į hinum sķšari sitji menn aš hinu fundna. Aš žessu leyti hefur hlédręgniskenningin sem įšur var nefnd nokkra stoš ķ rannsóknum. Margir fręšimenn hafa žóst finna tilfinningadeyfš hjį eldra fólki samanboriš viš hiš yngra, tilfinningar vakni sķšur og séu grynnri. Ašrir sjį žetta fyrirbęri fremur sem mismunandi tjįningarmįta tilfinninga, enn ašrir mótmęla žessari nišurstöšu haršlega.

Ķ mörgum rannsóknum hefur žótt koma fram aš samfara hękkandi aldri vęri aukin tilhneiging til vanafestu, aš hinir eldri sitji fastir ķ sama fari og hafi aš miklu leyti tżnt sveigjanleikanum og hęfninni til aš endurskoša ašferš sķna, vitneskju og višhorf. Žį hafa rannsóknir žótt leiša ķ ljós aukna varśš eša öryggisžörf hjį öldrušum, samanboriš viš yngra fólk; kjarkleysi ķ staš hugar, žeir skirrist viš įkvaršanir og athafnir og leitist viš aš fresta žeim eša foršast žęr. Nżnęmiš veki ekki lengur spennu eša eftirvęntingu hjį hinum aldraša heldur oftar ótta.

Flestar rannsóknir į skaphöfn renna stošum undir samfellukenninguna, ž.e. aš engin ein og eins breyting verši į öllum meš aldrinum, heldur verši ellin fyrst og fremst ķ samręmi viš žann lķfsstķl sem var framan af ęvi. Skaphöfnin tekur engum stökkbreytingum į ofanveršum aldri heldur leitast aldrašir ķ lengstu lög viš aš verja lķfsmįta sinn og žį lķfshętti sem žeir hafa tamiš sér fyrir rofum af völdum elli og afturfarar.

Įhrif skaphafnar į öldrun

Žaš er enn minna vitaš meš vissu um įhrif skaphafnar į ašlögun ķ ellinni, žó nóg sé um rįšleggingar žess efnis hvernig hentast sé aš haga lķfinu til žess aš tryggja sér farsęld ķ ellinni. Įšur hefur veriš getiš um hlédręgniskenninguna, sem segir žaš ešlilegt aš draga sig ķ hlé frį félagslegum og tilfinningalegum skuldbindingum sķnum viš heiminn er aldur hękkar. Rįšlegging athafnakenningarinnar er į allt annan veg, ž.e. žann aš atorka og athafnasemi tryggi flestum farsęld ķ ellinni. Nokkurn stušning viš kenningarnar bįšar mį finna ķ rannsóknarnišurstöšum, en flestar žeirra benda žó til žess aš ķ meginatrišum haldist skapgerš fólks og ašlögunarmįti žess aš lķfinu lķtt breyttur alla ęvina. Sį sem ręšst gegn andstreyminu ķ ęsku er lķklegur til aš gera svo einnig ķ elli og öfugt. Ķ allmörgum langtķmarannsóknum hefur eldra fólk veriš flokkaš eftir ašlögun sinni aš ellinni. Oft hafa komiš ķ ljós eftirtalin megintilbrigši viš žaš hvernig fólk mętir ellinni:

Aš vera sįttur.

Aš vera lķtill.

Aš vera reišur.

Aš vera hręddur.

Žaš er vitaskuld matsatriši, litaš af menningu, lensku og višhorfum einstaklinga, hvaš telst farsęl elli. Margir hafa žó oršiš til žess aš gefa eins konar uppskrift aš žvķ hvers žurfi meš til aš eiga slķk elliįr. Ķ žvķ sambandi mį minna į kenningu Eriksons sem įšur getur.

Hvernig eldast samvistir og vensl?

Tölfręši

Viš įrslok 1989 voru 26.838 einstaklingar 65 įra og eldri į Ķslandi, žar af rśmlega 900 yfir nķrętt. Mešalęvilengd kvenna er hęrri en karla, svo konur eru fleiri en karlar mešal aldrašra og ber žvķ meira į milli sem aldurinn hękkar. Öldrušum fer ört fjölgandi hérlendis bęši tölulega og hlutfallslega. Hinum elstu mešal aldrašra fjölgar tiltölulega mest og bśist er viš aš svo verši enn um sinn.

 

1940

1970

1988

2028 (spį)

65-79 įra

6,4%

7,4%

8,0%

13,9%

80 įra og eldri

1,4%

1,5%

2,5%

4,0%

Samtals

7,8%

8,9%

10,5%

17,9%

Žessi fjölgun aldrašra mun vafalaust hérlendis sem ķ grannlöndunum breyta mjög ķmynd aldrašra, sjįlfsmynd žeirra og samneyti sķn ķ milli og viš ašra žjóšfélagshópa.

Sś mynd sem undanfarna įratugi hefur veriš dregin upp af öldrušum, aš žar sé aš mörgu leyti um aš ręša brjóstumkennanlegan og smįšan minnihlutahóp, į enn sķšur viš ķ framtķšinni en hingaš til. Haldi svo fram sem horfir verša aldrašir von brįšar fjölmennur og kröfuharšur hópur meš veruleg völd ķ samfélaginu.

Fjölskyldutengsl

Žegar menn óskapast yfir firringu nśtķmans er ekki óalgengt aš heyra žį tķš tregaša žegar kynslóširnar bjuggu saman ķ stórfjölskyldum, sįtu viš leik og störf saman ķ bašstofunum og hlśšu hver aš annarri eftir žörfum svo enginn varš śtundan og engrar dżrrar opinberrar žjónustu var žörf. Hvort sem firring nśtķmans er harmsefni eša ekki, žį er lķklega lķtils aš sakna fyrir aldraša frį ašbśnaši fyrri tķšar; sambśš kynslóšanna, žar sem um hana var aš ręša, var oftast naušugur kostur af žvķ öšrum śrręšum var ekki til aš dreifa.

En sambśš kynslóša ķ žriggja?kynslóša?fjölskyldum var lķkast til alls ekki svo algeng sem af er lįtiš. Ķslendingar stįta af einu elsta tęmandi manntali ķ heimi, ž.e. manntalinu frį 1703. Manntal žetta var tekiš ķ kjölfar mikilla hallęra og mannfellis sem lķklega hefur höggviš stęrri skörš ķ hóp hinna öldrušu og ungvišis en annarra og žar meš raskaš vęgi žessara hópa nokkuš. Žetta įr voru į Ķslandi rśmlega fimmtķu žśsund ķbśar, žar af 2356 sem voru 65 įra eša eldri, eša 4,7% ķbśanna. Ljóst er aš ķ mesta lagi 12% allra heimila landsins į žessum tķma hafa veriš heimili žriggja kynslóša innan sömu fjölskyldu.

Ein skżringin į žessu er aš mešalęvin var žaš skömm aš óalgengt var aš žrķr ęttlišir vęru samtķmis į lķfi. Nś er fįtķtt aš barn fęšist svo aš žaš eigi ekki a.m.k. einn langafa eša langömmu į lķfi og fjórir ęttlišir lifi samtķmis framan af ęvi žess.

Mikil samskipti og gagnkvęm ašstoš eiga sér staš milli foreldra og uppkominna barna žeirra. Mešan nż fjölskylda er aš stofna heimili og börn eru ung er algengast aš streymi ašstošarinnar sé frį hinum eldri til hinna yngri, og žį gjarnan viš fjįrmįl og uppeldi og umsjį barna, en er fram lķša stundir snżst streymi žetta viš og mišaldra fólk endurgeldur öldrušum foreldrum sķnum žakkarskuldina.

Til eru žeir sem įlķta aš opinber žjónusta viš aldraša, svo sem heimažjónusta į vegum sveitarfélags, sé sem óšast aš grafa undan žessu gagnkvęma kerfi skyldutilfinninga og ręktarsemi milli kynslóšanna. Ašrir halda hinu gagnstęša fram, ž.e. aš tilvist opinberrar žjónustu styrki einmitt tengsl aldrašra foreldra og uppkominna barna, verndi žau og forši frį naušugum kvöšum og įrekstrum.

Hjónaband

Įriš 1989 voru rśmlega sex af hverjum tķu körlum yfir 65 įra aldri ķ hjśskap en ašeins fjórar af hverjum tķu konum į sama aldri. Hlutföll žessi lękka nišur ķ 40% hjį körlum og tęp 10% hjį konum ķ aldurshópunum 80 įra og eldri.

Ŗvķst er hve erlendar rannsóknarnišurstöšur eiga vel viš ķslensk hjónabönd, en menn hafa žar fyrir satt aš gagnkvęm įnęgja ķ hjónabandi sé mest ķ upphafi žess og sķšan aftur į sķšari hluta žess, eftir aš hjón hafa komiš börnum af höndum sér, ef sambandiš hefur žį enst svo lengi į annaš borš.

Gott hjónaband kvaš hafa styrk sinn af sömu atrišum ķ upphafi eins og eftir langa samveru, en vęgi einstakra žįtta breytist žó meš tķmanum. Kynlķf er einn žessara žįtta, žó žaš aš vķsu vegi aldrei žeirra žyngst, og žó oftast dragi śr kynlķfsathöfnum į ofanveršum aldri heldur kynlķf mikilvęgi sķnu svo lengi sem hjónabandiš varir. Žvert ofan ķ vištekna skošun margs yngra fólks heyrir žaš til undantekninga ef hjón hętta meš öllu kynlķfi sķnu fyrr en ķ hįrri elli.

Sum hjónabönd endast ekki og oftast kemur til skilnašar snemma ķ hjónabandinu, verši hann į annaš borš. Skilnušum į mišjum og ofanveršum aldri fer žó fjölgandi į Ķslandi. Žar viršist oft um aš ręša aš fólk hafi frestaš skilnaši uns börn eru uppkomin, eša aš tómleiki sambandsins veršur augljós og óžolandi öšrum ašila eša bįšum, er börn yfirgefa heimiliš og hjónin ein eru eftir. Skilnašur er įvallt torveld lķfsreynsla sem tekur gjarnan langan tķma aš komast yfir til fulls. Žaš viršist žeim mun öršugra sem hjónaband hefur varaš lengur og skilnašurinn į sér staš sķšar į ęvinni.

Flestir sem skilja giftast į nżjan leik en lķkurnar į žvķ verša žó žvķ minni sem skilnašurinn veršur sķšar į ęvinni.

Missir maka er ekki sķšur torveld raun en skilnašur og kallar oft į langvinna hryggš. Enn er fremur fįtķtt aš eldra fólk sem missir maka sinn gangi ķ hjśskap į nż, en föst sambönd eša sambśš viršist smįm saman verša algengari. Žaš bendir til aš nokkuš sé aš slakna į višteknum skošunum eša fordómum sem til skamms tķma rķktu um įst og tilhugalķf eldra fólks.

Hlutverk

Hękkandi aldri og elli fylgja róttękar breytingar į hlutverkum og hefur athygli beinst aš žvķ hvaša įhrif žęr hafi į sjįlfsmynd, lķšan og félagstengsl aldrašra.

Undantekningarlķtiš ganga breytingarnar ķ žį įtt aš hlutverkum fękkar og žaš dregur śr mikilvęgi žeirra, įn žess aš önnur jafngild hlutverk taki viš. Stundum gerist žetta snögglega, t.d. viš heilsubrest, oftar žó smįm saman į löngum tķma. Miklu skiptir hvernig hlutverkum lżkur, t.d. hvort lok hlutverkanna eru sjįlfvalin, sem oft kann aš vera, eša naušug, hvort tķmi gefst til ašlögunar eša žau koma óvęnt sem žruma śr heišskķru lofti og hvort ķ staš fyrra hlutverks kemur eyša og tóm eša žaš eigi sér eitthvert framhald ķ annarri og breyttri mynd.

Farsęl öldrun felst ekki sķst ķ žvķ aš geta fundiš nżjan tilgang og skilgreint sig aš nżju viš žessar ašstęšur. Félags? og tómstundastarfi fyrir aldraša og verndašri vinnu er ętlaš aš hjįlpa öldrušum til žess aš bęta upp missi ķ félagstengslum og athöfnum. Stundum skynjar einstaklingurinn lok hlutverks sem óbętanlegt tjón. Žaš į ekki sķst viš um żmis hlutverk ķ fjölskyldulķfi eša ķ atvinnu og žį fylgir oft biturš ķ kjölfariš. Af žvķ tagi eru t.d. eftirtalin algeng višhorf:

Aš žar sem enginn ętlist lengur til neins af manni sé mašur oršinn gagnslaus og ašeins byrši.

Aš mašur sé śtilokašur frį öllu žvķ sem lengst af hefur veriš uppspretta stolts og sjįlfsviršingar.

Aš sęrt stolt geri mann aušsęršan og viškvęman fyrir įreitni, bęši raunverulegri og ķmyndašri.

Er verst lętur getur hlutverkarżrnunin skapaš vķtahring sem dregur śr sjįlfstrausti, spillir félagstengslum og flżtir fyrir hrörnun.

Sjįlfsbjörg og sjįlfstęši

Sjįlfstęšiš, aš vera ekki kominn upp į ašra og geta goldiš fyrir sig, er įkaflega mikilvęgt fyrir sjįlfsmynd aldrašra. Žaš į sér sterkar menningarsögulegar rętur, enda ekki langt sķšan haršneskja samfélagsašstęšnanna var slķk aš ósjįlfbjarga fólki var misbošiš.

Sjįlfstęši og sjįlfsbjörg eru ein grundvallarveršmęti mannlķfsins yfirleitt og forsenda žess aš samskipti manna geti įtt sér staš meš reisn og ķ jafnręši.

Sjįlfstęši mannsins er honum ef til vill hugleiknast og veršmętast ķ upphafi ęvinnar žegar hann žarf aš berjast fyrir aš fį žaš, og aftur undir lok ęvinnar žegar hann žarf oft aš verja žaš.

Žaš er öšru fremur heilsumissir til lķkama og sįlar sem stofnar sjįlfstęši og sjįlfsforręši aldrašra ķ voša, einkum ef honum tengist uppgjöf, kjarkleysi og vantrś į hęfni manns sjįlfs.

Margir aldrašir leika żmsa varnarleiki žegar heilsa eša ašstęšur gera atlögur aš sjįlfręši žeirra, įšur en žeir gefast upp og beišast hjįlpar. Žeir spara fé sitt fremur en verša bónbjargarfólk, lįta žaš ógert sem ofbżšur lķkamsburšum žeirra, hversu brżnt sem žaš kann aš vera, gera minnislista žegar minni žrżtur, draga sig ķ hlé frį samneyti sem žeir rįša ekki lengur viš, sitja um kyrrt žegar žeir treysta sér ekki lengur til hreyfings. Žetta eru varnarašgeršir fyrir sjįlfstęšiš, en ķ raun leiša žęr oft til félagslegrar einangrunar, hreyfingarleysis og vansęldar og flżta žannig fyrir afturför og enn frekari missi sjįlfstęšisins.

Aš višurkenna vanmįttinn og lżsa sig öšrum hįšan er öršugt. Einkum er öršugt aš ķžyngja žeim sem eru manni nįkomnastir og verša žeim til óžęginda og byrši.

Opinber félagsleg žjónusta viš aldraša hefur aš markmiši aš višhalda og treysta sjįlfstęši žeirra og sjįlfsbjargargetu, og aš verja tengsl žeirra viš nįnustu ęttingja fyrir žvķ įlagi sem ella kynni aš spilla žeim.

Žaš eru margar ešlilegar įstęšur til žess aš halda fast ķ sjįlfstęšiš og leita leiša til aš varšveita žaš sem lengst. Sumu eldra fólki bregst hins vegar raunsęi į žaš hve langt žaš skuli ganga ķ žessu efni og žaš vill žrauka viš ósęmandi og heilsuspillandi kjör. Ķ einstökum tilfellum er žar aš baki sjśklegur ótti eša tortryggni žar sem sjįlfstęšiš hefur snśist upp ķ einangrun og samskipti viš annaš fólk og ašstoš frį žvķ er oršiš aš óbęrilegri ógn.

Einangrun og einmanaleiki

Einangrun er aš vera af eigin hvötum eša ašstęšum sķnum śtilokašur frį félagslegum samskiptum og eiga lķtiš persónulegt samneyti viš fólk. Einmanaleiki er tilfinning einstaklings af žvķ aš samskiptum hans sé į einhvern mįta įfįtt og žau ófullnęgjandi. Einangrun og einmanaleiki fara ekki endilega saman, fólk getur veriš einmana ķ fjölmenni og lišiš įgętlega ķ langvarandi einveru. Ķ raun er žaš eitt einkenniš į heilbrigšri persónu aš geta notiš jafnt samvista sem einveru.

Einangrun er allalgeng mešal aldrašra og veldur margt, žar į mešal žetta:

Aldrašir bśa oft viš stór og ófyllt skörš ķ samskiptum, žar sem jafnaldrar žeirra og lķfsförunautar lengst af ęvinni eru fallnir frį įn žess aš nokkrir ašrir hafi komiš ķ žeirra staš.

Margir aldrašir finna ekkert sem bętir žeim upp missinn į vinnufélögunum.

Hreyfigetu aldrašra fer aftur og oft einnig įręši til aš leita śt fyrir heimiliš eftir samvistum.

Einmanaleiki helst oft ķ hendur viš einangrun, en viršist žó hluti af vķšfešmari klasa af einkennum um andlega vanlķšan. Slęm heilsa, ófęrni til hreyfinga og starfa, lķtil tengsl viš ętt og ašstandendur eša įrekstrar viš žį viršast öšru fremur leiša af sér einmanaleika og vansęld ķ félagslegum efnum.

Sumir aldrašir lenda ķ vķtahring einangrunar og afturfarar sem felst ķ eftirfarandi: Sį sem fįtt ašhefst, fįa hittir og fįtt reynir, honum hrakar fljótlega andlega af örvunarleysi, įhugasviš žrengist uns žaš takmarkast aš mestu viš sjįlfan mann og smįvęgilegar bśsorgir. Utan frį séš sżnist žetta sinnuleysi og eigingirni. Einhęfni svona persónu, óžörf smįmunasemi og tilefnislausar įhyggjur verša žreytandi til lengdar. Samneyti viš hana er oft fremur af skyldurękni en af žvķ aš žaš sé įnęgjuefni ķ sjįlfu sér. Hinn einmana skynjar vaxandi einangrun sķna, vaxandi žreytu fólks į sér įn žess aš fį aš gert. Hann fyllist vanmetakennd, stundum örvęntingu, og flżr naušugur viljugur enn lengra inn ķ heim sem aš mestu mišast viš hann sjįlfan og vķtahringurinn snżst meš sķvaxandi hraša.

Meš żmislegri félagslegri žjónustu mį sporna gegn einangrun aldrašs fólks, ótķmabęrri afturför og óžörfum žjįningum af hennar völdum. Ferližjónusta er ķ žvķ sambandi einkar mikilvęg, félagsstarf og dagvistir, en ekki sķst fyrirbyggjandi félagsstarf. Žaš er af žvķ aš einangrun og einmanaleiki er eins og gildra, sem fólk kemst oft ekki śr af sjįlfsdįšum og hjįlparlaust, heldur žarf stundum aš laša žaš meš hęgš og stundum jafnvel aš toga žaš meš afli.

Hvernig endist heilsan?

Elli ķ flestu į mér sést,
engan frest hśn bżšur,
žrekiš brestur, žaš er verst,
žegar mest į rķšur.

Lķkamsheilsa

Trślega er enginn einn žįttur afdrifarķkari um farsęld į efri įrum en heilsufariš, įn heilsunnar koma önnur lķfsgęši aš litlum notum.

Ķ heilsufari aldinna Ķslendinga hefur gętt nokkurrar žversagnar aš undanförnu, en hśn felst ķ žvķ hve heilsa žeirra viršist annars vegar slęm, ef marka mį žörf žeirra fyrir lękningar, lyf, hjśkrun og stofnanir, en samtķmis nį žeir einna hęstum mešalaldri sem gerist ķ veröldinni. Hér vefjast vafalaust margir žęttir saman ķ einn streng, en hluti skżringarinnar er sį hve aldrašir hérlendis hafa til žessa veriš slitnir af erfišri og mikilli vinnu. Margt veldur žvķ aš erfitt er aš skilgreina ķ hverju lķkamleg heilbrigši er fólgin og sér ķ lagi į ofanveršum aldri. Hér skal einungis tvennt nefnt.

Žįttur ķ heilsufari hvers manns er skynjun hans sjįlfs į heilsu sinni. Mat einstaklings į heilsufari sķnu kann aš vera og er oft fjarri hlutlęgu mati lęknisfręšinnar. Til er žaš sem nefnt er heilsubjartsżni og heilsusvartsżni, ž.e. annars vegar aš gera žaš besta śr hlutunum og muna žaš sem jįkvętt er viš heilsufariš jafnvel žegar verst gegnir, hins vegar aš ęšrast og festa sjónar į žvķ sem mišur er. Ķ mörgum tilvikum viršist mat einstaklings og višhorf hans til heilsu sinnar geta bętt upp stóran heilsubrest, ķ öšrum tilvikum geta gert farlama sjśkling śr sęmilega heilbrigšum manni.

Ķ annan staš er öršugt aš ašgreina ešlilega lķkamlega afturför samfara öldrun sem flestum öldrušum er sameiginleg frį žeirri afturför sem orsakast af fyrri eša nśverandi sjśkdómum og er mismunandi eftir einstaklingum. Ašgreiningin er erfiš mešal annars af žvķ aš enginn lifir ašeins įrin tóm, heldur fer ęvi fram į įrunum og ęvinni er aldrei lifaš hlutlaust, įn įlags og slits. Žaš viršist til dęmis sameiginlegt nęr öllum öldrušum aš sśrefnisupptaka minnkar svo žrengist um orkubśskap lķkamans, įreynslužoliš veršur viš žaš minna og sveigjanleikinn til aš męta umframįlagi eša įlagssveiflum, en um žaš orti einmitt Arndķs Siguršardóttir frį Straumfirši vķsuna hér aš framan.

Ęvi manna er hins vegar misjöfn aš žvķ leyti hvaša įlag žeir hafa mįtt žola, hvaša sjśkdóma žeir ganga meš og hvaša sjśkdóma žeir höfšu fyrrum og skildu eftir sig menjar og ör, hvaša óhollustu žeir hafa lagt į sig ķ formi fķkniefna, lyfja og neysluvenja, hvaša slysum og įföllum žeir uršu fyrir. Allir žessir einstaklingsbundnu žęttir eiga įsamt upprunalegum erfšaforsendum hlut aš žvķ hversu breytilegt heilsufar manna er ķ ellinni.

Heilsuhreysti og višnįmi gegn sjśkdómum tekur yfirleitt aš hraka verulega upp śr fimmtugu og tališ er aš um 65 įra aldur bśi helmingur fólks viš einhvern verulegan heilsubrest. Įstęšur žessa eru annars vegar aš lķkamlegt mótstöšuafl gegn sjśkdómum og sżkingum er oršiš minna, en žó ekki sķšur hitt aš margir žeir kvillar og sjśkdómar er leika fólk į ofanveršum aldri hvaš verst, rekja rętur til lķfshįtta og neysluvenja fólks og eiga sér žvķ oft langan ašdraganda įšur en žeir brjótast fram.

Żmislegt er į ašra lund um sjśkdóma aldrašra en yngra fólks. Aldrašir hafa sjaldnast eina afmarkaša heilsubilun, heldur margar samtķmis, sumar ķ ašför en eftirstöšvar annarra. Ķ staš einnar veiki sem kemur og fer er oftast um einhvers konar summu veikinda aš ręša hjį eldra fólki, sem ekki er endilega eins hjį neinum tveim. Žetta gerir m.a. aš żmsir fylgikvillar eru algengir og ófyrirsjįanlegir hjį eldra fólki, öršugra er aš sjį fyrir įhrif einstakra lękningaleiša, lyf hafa frekar aukaverkanir, mešferšarįrangur er ótryggari og afturbati er alla jafnan hęgari.

Žaš eru fyrst og fremst breytingar į lķfskjörum, en einnig framfarir ķ heilbrigšishįttum og lękningum, sem hafa hękkaš mešalęvi Ķslendinga verulega sķšustu mannsaldra.

Ólifuš įr (mešaltal)

 

1850-60

1931-40

1979-80

Karlar:

     

viš fęšingu

32

61

74

fimmtugir

18

24

28

įttręšir

5

6

7

Konur:

     

viš fęšingu

38

66

80

fimmtugar

22

27

32

įttręšar

7

7

9

Svo sem tafla žessi sżnir hefur mešalęvilengd landsmanna fyrst og fremst hękkaš af žvķ aš nś lifa flestir žeir sem lķta dagsins ljós į annaš borš fullan mannsaldur, en ótķmabęrum daušsföllum į fyrri hluta ęvinnar hefur fękkaš svo stórlega aš žau teljast til ódęma. Ęvilķkur žeirra sem nį hįum aldri į annaš borš hafa hins vegar ekki breyst żkja mikiš. Žęr sömu framfarir sem hafa lengt mešalęvina svo mjög aš įrum, fjölga hins vegar öryrkjum og örvasa fólki sem fyrrum hefši dįiš. Nśtķmalęknisfręši foršar žvķ oft fólki frį dauša til žess aš koma žvķ ķ kör og möguleikarnir til aš višhalda lķfi ķ körinni eru oršnir nęr ótęmandi. Mörgum finnst aš meš žvķ hafi framfarirnar ķ reynd snśist ķ andhverfu sķna.

Fjölmargir sjśkdómar herja į aldraš fólk. Algengustu įstęšur fyrir alvarlegu heilsutjóni og daušsföllum eru žessar: hjarta? og ęšasjśkdómar, ęšakölkun, blóšrįsartruflanir og ęšastķflun, ekki sķst ķ heilaęšum og ęšakerfi hjartavöšvans sjįlfs, bólga og smitsjśkdómar ķ öndunarfęrum, illkynja ęxli, giktarsjśkdómar og slys. Eftirtalin śrręši eru nś į dögum įlitin drżgst til aš vernda og višhalda heilsu aldrašra:

reglulegar lęknisskošanir

slysavarnir, einkum ķ heimahśsum

rétt nęring

hreyfing og lķkamsžjįlfun

hęfilegt félagslķf

sparleg lyfjanotkun

įhersla į endurhęfingu samhliša allri lękningu

Gešheilsa

Žvķ hefur veriš haldiš fram aš fólk viš fulla andlega heilbrigši hafi eftirfarandi eigindir til aš bera:

jįkvęša sjįlfsķmynd

nįkvęmt og raunsętt veruleikaskyn

góš tök į umhverfi sķnu

fullt sjįlfręši og sjįlfstęši

jafnvęgi ķ skapgerš sinni

andlegan vöxt og žroskun

Ljóst er aš margir aldrašir hljóta aš standa höllum fęti gagnvart žessum skilyršum af żmsum įstęšum. Samkvęmt hefšbundinni gešlęknisfręšilegri flokkun er tališ aš milli 20 og 30% aldrašra, 65 įra og eldri, hafi einhvern geškvilla. Miklu fęrri aldrašir leita žó lišsinnis heilbrigšisžjónustunnar. Žar kemur til višhorfiš til gešsjśkdóma almennt og tregšan til aš sjį žį og višurkenna sem slķka. Auk žess er algengt aš bęši aldrašir og ašstandendur žeirra, jafnvel starfsfólk heilbrigšisžjónustunnar, lķti svo į aš sķšur taki žvķ aš fįst viš geškvilla hjį eldra fólki en hinum yngri.

Algengustu geškvillar aldrašra eru elliglöp af żmsu tagi, skeršing į ęšri starfsemi heilans af vefręnum įstęšum. Allt aš 5% fólks į 65 įra aldri eru talin sżna óręk merki žessa en fimmti hver mašur er nęr įttręšisaldri. Elliglöp er brestur ķ starfsemi heilafruma af įstęšum sem eru aš mestu ókunnar. Sjśkdómseinkennin eru margvķsleg, en taka oftast til minnistaps og allt til algjörs minnisleysis, sljóleika, einangrunar, vaxandi ósjįlfstęšis og getuleysis til eigin umsjįr og ķ verstu tilvikum veršur viškomandi óžekkjanlegur og ósjįlfbjarga ķ öllu efni. Ķ nokkrum tilvikum mį bęta śr elliglöpum aš einhverju leyti.

Algengasti starfręni geškvillinn mešal aldrašra er hins vegar žunglyndi; depurš og hryggš śr samhengi viš tilefniš, neikvęšni, eiršarleysi, žrengt įhugasviš og skert raunveruleikaskyn. Žį eru kvķšavišbrögš, óešlileg tortryggni ķ ętt viš ofsóknarótta og svefntruflanir nokkuš tķšir geškvillar mešal aldrašra.

Notkun aldrašra į gešlyfjum er mikil og sś afstaša er sorglega śtbreidd, jafnvel į heilbrigšisstofnunum, aš ofnotkun gešlyfja saki ekki mjög ķ elli og žaš taki žvķ ekki aš ęšrast yfir henni eins og gert yrši hjį yngra fólki.

Žaš viršist allsterk tilhneiging hjį öllum ašilum, hinum aldraša sjįlfum, ašstandendum og starfsfólki heilbrigšisžjónustunnar, til žess aš vanmeta batalķkur og mešferšarmöguleika. Einföld śrręši, svo sem breyting į umhverfi, žaš aš rjśfa einangrun, išjužjįlfun og samtöl, gefa žó oft mikinn og góšan bata.

Innlögn og vistun

Aldrašir nota heilbrigšisžjónustuna mikiš, almenna lęknisžjónustu, heimahjśkrun, brįšasjśkrastofnanir jafnt sem hjśkrunarrżmi. Ķ įrslok 1989 voru talin hérlendis um 1900 hjśkrunarrżmi fyrir aldraša, öll fullsetin og bišlistar langir. Žetta eru allmiklu fleiri rżmi en almennt er talin žörf fyrir ķ žeim grannlöndum okkar sem įžekkasta hafa aldurssamsetninguna. Žaš kann aš vera aš heilsa aldrašs fólks į Ķslandi sé ķ einhverju efni lakari en žar, en sś skżring hrekkur vart til. Aldrašir sękja fast inn į langdvalarstofnanir og žaš žrįtt fyrir aš dvöl į žannig stofnun sé ķ sjįlfu sér ekki įlitin eftirsóknarverš. Žaš viršist nęrtękara aš leita skżringar ķ ašstęšum hinna öldrušu įšur en žeir fara ķ hjśkrunarrżmin, svo sem aš einmanaleiki knżi žį til aš vistast, aš žeir hafi ekki nęga öryggiskennd ķ heimahśsum og žeir fįi žar ekki naušsynlega ašstoš, hvorki frį ęttingjum né opinberum ašilum.

Innlögn į hjśkrunarstofnun er venjulega varanleg og meš henni skilur hinn aldraši oftast viš sjįlfstęša bśsetu aš fullu og öllu. Žessi vistaskipti eru afar róttęk breyting į lķfshįttum og kalla į mikla ašlögunarhęfni af hįlfu hinna öldrušu. Žau viršast oft ganga mjög nęrri heilsu žeirra bęši til lķkama og sįlar.

Aš bśa og starfa į stofnun

Višhorf til langdvalarstofnana gerast ę neikvęšari af mörgum efnahagslegum og félagslegum įstęšum. Žar aš auki mį nefna vitneskju um įhrif langrar stofnanavistar į fólk. Dvöl į stofnun skeršir óhjįkvęmilega sjįlfręši einstaklingsins, einkalķf hans žar er afar takmarkaš, hann afsalar sér sjįlfsįbyrgš, žaš dregur śr samskiptum hans viš umheiminn, fęrra veršur til aš vekja įhuga og dagarnir verša einhęfir. Til lengri tķma litiš leišir oft af žessu örari afturför, žverrandi sjįlfsviršingu, žröngt įhugasviš, einangrun og bjargarleysi.

Žaš er tiltölulega aušvelt aš žola hiš "algjöra" umhverfi stofnunarinnar skamma hrķš, t.d. mešan bešiš er bata af sjśkdómi eša aš bein grói. Öšru mįli gegnir um langdvöl į stofnun, žegar stofnunin veršur heimili manns til ęviloka, eins og oft veršur raunin meš aldraš fólk. Žvķ žótt öll rįš til žjónustu ķ heimahśsum séu reynd til žrautar er heilsa margra aldrašra meš žeim hętti aš žeir žurfa dvöl į vel bśnum sjśkrastofnunum til langframa. Žaš er ekki hlutverk nśtķmaöldrunaržjónustu aš bęgja öldrušum frį stofnunum, heldur fremur hitt aš seinka žeirri vist sem mest svo hśn megi verša sem skemmst.

Nś veršur aš hafa žann fyrirvara į allri umręšu um langdvalarstofnanir aš stofnanir eru afar ólķkar og eins er um einstaklingana sem sękja žęr. Um hvorugt veršur alhęft. Sömuleišis hljóta įhrif allra vistaskipta aldrašra įvallt aš skošast ķ ljósi žeirra ašstęšna sem žeir bjuggu viš įšur. Sama dvalarheimiliš getur žannig tįknaš stórbęttan hag fyrir einn en skref afturįbak ķ flestum efnum fyrir annan. Dvalarheimilin voru til aš mynda mun fżsilegri kostur fyrrum en nś er, mešan hagir almennings, og aldrašra alveg sérstaklega, voru lakari, hśsnęši verra, hreinlętisašstaša bįgbornari og efni manna lķtil. Meš bęttum lķfsskilyršum aldrašra utan stofnana verša gallar stofnanalķfsins ę meira frįhrindandi.

Markmiš og ešli stofnana

Hér er ekki rśm til aš fjölyrša um ešli dvalarstofnana fyrir aldraša, en žęr eru kerfi til aš nį tilteknum markmišum og taka til hóps neytenda, sem er annar en ašeins ķbśahópurinn, og hóps veitenda, sem er annar en starfslišiš eitt.

Starfsliš langdvalarstofnana er, a.m.k. aš hluta, fagmenntaš og sérhęft ķ įkvešnum svišum lķfsins og heilsunnar og hefur į žeim meira vit en sjśklingurinn, vistmašurinn eša ķbśinn. Žvķ viti fylgir vald. Langdvalarstofnanir eru hluti hins opinbera og einingar ķ grķšarlega umfangsmiklu og samręmdu kerfi. Ķbśinn greišir ašeins ķ undantekningartilvikum vist sķna sjįlfur og oftast er greišslan tekin śr sameiginlegum sjóši, įn žess nokkurn tķma aš koma ķ hendur ķbśans.

Skrįšar og žó ekki sķšur óskrįšar reglur gilda um samskipti starfsmanna og ķbśa. Slķkar reglur veita hverjum um sig réttindi og leggja į žį skyldur meš sérstökum hętti, sem er annars konar en gildir milli starfslišs og gests į hóteli. Bęši ķbśinn og stofnunin sem heild hafa žarfir, og žó öllum sé ljóst aš stofnunin hafi oršiš til vegna einstaklingsins en ekki öfugt, reynast žarfir stofnunarinnar gjarnan žungvęgari en žarfir hans.

Į langdvalarstofnunum fyrir aldraša er sjaldnast stefnt aš lękningu meina og žar af leišandi śtskrift. Žar reynir ekki į lęknisfręšilega hįtękni eša handverk sérfręšinga eins og į sjśkrahśsi, heldur langvarandi stušning og umsjį. Markmiš meš veru į langdvalarstofnun er heldur ekki bati, heldur einfaldlega aš lifa žar lķfinu svo vel sem verša mį. Séržekking starfslišs er vissulega ómetanleg forsenda žess aš langdvalarstofnun nįi žessu markmiši, en dyggšir og mannkostir starfsfólksins eru žó enn žungvęgari. Žaš skiptir ekki öllu hvort heilaskuršlęknir er nęrgętinn og žolinmóšur eša hvort hann ber viršingu fyrir sjįlfręši manneskjunnar, ef hann bara kann sķna grein vel. Į langdvalarstofnun skiptir į hinn bóginn jafnvel enn meira mįli hvaš starfsfólkiš er en hvaš žaš kann; hvort žaš hefur žį mannkosti sem žarf til aš varšveita viss veršmęti mannlegs lķfs, einkum žar sem žau eru ķ hęttu. Orsökin er aš langdvalarstofnun er ekki stašur žar sem mašur staldrar viš um stund, heldur heimili einstaklings žar sem hann er samt ekki hśsbóndi heldur hlżtur aš vera ķ annarra skjóli.

Veršmęti

Starfsliši langdvalarstofnunar ber aš standa vörš um viss veršmęti fyrir hönd ķbśans sem honum er oft oršiš um megn aš verja sjįlfur. Sé žaš ekki gert er stofnunin einfaldlega vond stofnun, hversu mikilli tękni eša kunnįttu sem starfslišiš annars bżr yfir. Ég ętla aš nefna hér žrenn slķk veršmęti sem ég hygg aš séu hvaš mikilvęgust.

Žaš er ķ fyrsta lagi frelsiš. Stofnunin mį aldrei skerša frelsi ķbśanna aš naušsynjalausu. Stofnun hlżtur ešli mįlsins samkvęmt aš starfa eftir reglum, en veršur aš gęta žess aš reglurnar séu ęvinlega ķ žįgu ķbśanna um leiš og stofnunarinnar og aš žęr tryggi ekki eingöngu hag starfslišsins, stéttarfélagsins eša rekstrarašilans. Aldrašur ķbśi į langdvalarstofnun er ekki ķ samningsašstöšu, žaš er lķtil gagnkvęmni ķ višskiptum hans viš starfsfólkiš. Hann getur tępast neitaš aš borga og gengiš śt eins og óįnęgšur gestur į hóteli, sé honum misbošiš. Stofnuninni og starfslišinu er ķ lófa lagiš aš neyta žessa aflsmunar og žau gera žaš sér ķ hag, ef ekki er borin einlęg viršing fyrir réttinum til frelsis, og žaš eins žó gamall og sjśkur eigi ķ hlut.

Ķ annan staš žarf starfsliš langdvalarstofnunar aš standa vörš um einkalķf ķbśanna. Žeir eru ķ sķfelldri og óhjįkvęmilegri nįnd viš ašra sem žeir völdu sér ekki aš förunautum sjįlfir. Žessi ósjįlfrįša nįnd viš ašra ķbśa veršur žeim mun öršugri fyrir žaš aš žeir sem hrumastir eru umsękjenda eru gjarnan lįtnir sitja fyrir rżmum į langdvalarstofnunum, og oft er meirihluti ķbśanna langlegusjśklingar meš takmarkaša ręnu og sinnu. Žeim mun meiri ašlögunarvandi bķšur žeirra sem koma sęmilega ernir inn į žannig stofnun, og vķša hafa komiš fram vķsbendingar um aš margir gefist upp einmitt frammi fyrir žessum vanda og flżi į vit sjśkdóma og sinnuleysis.

Lķf į stofnun gerist aš miklu leyti fyrir opnum tjöldum og flest, einnig žaš sem annars stašar er heimulegast, er į vitorši starfslišsins. Ķbśinn į mikiš undir žvķ aš starfsmenn virši rétt hans til einkalķfs, hvar sem žvķ veršur viš komiš, og aš žeim sé ķ raun trśandi fyrir vitneskjunni sem žeir fį.

Ķ žrišja lagi žarf starfsliš langdvalarstofnunar aš hafa til aš bera viršingu fyrir manneskjunni og lķfi hennar. Žaš felur ķ sér aš umgangast ķbśann aldrei eins og hlut, žó hann sé ekki sjįlfbjarga, gera hann aldrei ašeins aš vinnu, žó hann baki žvķ fyrirhöfn, gera hann aldrei ašeins aš hulstri utan um sjśkdóm, žó svo sjśkdómurinn sé e.t.v. oršinn žaš sem mest ber į ķ fari hans. Žaš felur ķ sér aš lįta honum ķ té žį viršingu og žaš rśm ķ heiminum sem manninum ber fyrir žaš eitt aš vera mašur, og žaš eins žó hann sé slitinn, gamall og geri sér ekki lengur grein fyrir stund sinni né staš.

Aš lokum daušinn

Frį žvķ er aš segja
hve sęll eg var
yndisheimi ķ
og hinu öšru
hve żta synir
verša naušugir aš nįm.

Višhorf til daušans

Žó ekki sé sjįlfgefiš aš fjalla um daušann ķ framhaldi af öldrun, er svo gert hér. Daušinn er nógu oft og vķša hafšur śtundan ķ samfélaginu. Lifandi fólk tekur lķfiš fram yfir daušann, eins og höfundur Sólarljóša segir, sem vitnaš var ķ hér aš ofan (49). Samtķmis liggur fyrir öllum aš deyja, og žaš er lķklega sakir žessara örlaga mannfólksins sem žaš reynir aš fela daušann sem rękilegast ķ samfélaginu, gera hann ósżnilegan og fjarlęgan. Almenningur er ķ lķtilli snertingu viš daušann nema helst sem afžreyingu ķ fjölmišlum og margir lifa heila ęvi įn žess aš sjį nį. Andlįt fólks hefur aš miklu leyti veriš gert aš verkefni sérfręšinga, um daušann er rętt į lķkingamįli og of algengt er aš fólk žegi um hann žvķ fastar sem hann fęrist žvķ nęr.

Ótti og afneitun eru algeng, og ef til vill algengustu višbrögšin viš daušanum. Žvķ hefur veriš haldiš fram aš ótti viš nįi sé manninum mešfęddur og e.t.v. ķ varnašarskyni. Afneitun daušans sem endalokum lķfsins lżsir sér ekki sķst ķ hinum fjölmörgu atrennum sem mannkyniš hefur gert aš žvķ aš lżsa lķfi aš loknu žessu, heimi handan daušans, og fęra sönnur į aš lķkamsdaušinn sé alls ekki endalok heldur einungis myndbreyting lķfsins.

Žess utan hefur daušinn persónulega merkingu fyrir sérhvern mann, enginn er hlutlaus ķ garš daušans. Fyrir öllum er daušinn missir einhverra gęša, žess aš geta reynt og lifaš, žess aš hafa įhrif į atburšarįsir, žess aš geta annast og hlśš aš öšrum, žess aš geta lokiš verkum, hann er missir lķkamans, kenndanna, fjölskyldu og įstvina. Margir sjį ķ daušanum refsingu og syndagjöld, einkum sé hann ótķmabęr, ašrir lķta į daušann sem vistaskipti og jafnvel žannig aš žaš sem į eftir fer sé mikilvęgara en jaršlķfiš. Žį reyna margir žį fornu visku aš žaš sé einungis fyrir endanleika lķfsins sem žaš hefur lit og bragš; sem žvķ veršur lifaš meš eftirvęntingu, óžreyju og nautn. Eilķft lķf er aftur į móti tališ munu vera langdregiš og ķ žvķ allt hvaš öšru lķkt.

Žessa vegna męta einstaklingar dauša sķnum į mismunandi hįtt: Sumir kvķša honum og kjósa allan frest, ašrir męta honum sem velkomnum létti eša frišflytjanda, lķkt og segir ķ sįlmi Hallgrķms Péturssonar sem sunginn er yfir flestum lįtnum:

Dauši, ég óttast eigi
afl žitt né valdiš gilt,
ķ Kristķ krafti ég segi;
kom žś sęll, žį žś vilt.

Nś veršur aš gera nokkurn greinarmun į daušanum ķ sjįlfu sér og žvķ aš deyja. Fólk kann aš vera sįtt viš daušann en kvķša daušastrķšinu og daušastundinni, einkum žvķ aš skilja viš ķ einsemd og sįrsauka.

Elisabeth Kübler?Ross setti fram kenningu um žaš aš sérhver deyjandi mašur gangi gegnum fimm stig eša višhorf til dauša sķns, fįi hann til žess rįšrśm. Hiš fyrsta žeirra er aš afneita žvķ og vefengja aš daušinn fari aš, annaš er stig reiši og gremju yfir žvķ hve daušinn er ósanngjarn, į žrišja stiginu leita menn undankomuleiša og reyna aš prśtta um daušann. Į fjórša stiginu setur aš manni söknuš og hryggš og vinnist til žess tóm takast į sķšasta stiginu sęttir viš žaš sem ekki veršur umflśiš. Ross segir daušastundinni svipa um margt til frumbernskunnar og ķ henni sé lķkt og lokist lķfsins hringur. Žó margir vefengi žaš aš kenning Ross um stigin fimm sé algild, hefur hśn haft vķštęk įhrif į višmót heilbrigšisstétta viš deyjandi fólk.

Žaš er vart til ein uppskrift aš žvķ hvernig best verši hlśš andlega aš daušvona fólki og daušastrķš žess gert léttbęrara. Til žess eru einstaklingar of sundurleitir ķ žessu efni jafnt og öšrum. Sį sem vill hjįlpa daušvona manni žarf aš leitast viš aš skynja žarfir hans og męta žeim į opinskįan og heišarlegan hįtt. Žessu kvķšir fólk oft og žykir žaš erfitt, en gjarnan kemur į daginn aš žaš er ekki erfišast aš męta hinum deyjandi, heldur aš takast į viš eigin ótta viš daušann.

Vķša leitast fólk viš aš sporna gegn žeirri firringu og tęknivęšingu daušans, sem getiš var um ķ upphafi kaflans. Eitt dęmi žess er Hospice?hreyfingin svonefnda sem upphaflega į rót aš rekja til Englands, en hefur dreifst vķša og m.a. nįš fótfestu į Ķslandi. Hospice?hreyfingin hefur aš markmiši aš gera daušann mennskari og hlżlegri, tryggja aš lķfiš haldi merkingu allt fram ķ andlįtiš og foršast aš fólk žurfi aš deyja félagslega löngu įšur en žaš skilur viš.

Mörk lķfs og dauša

Fyrr meir įleit fólk skörp skil vera milli lķfs og dauša. Mešan lķfsandinn bjó ķ lķkamanum lifši hann, en jafnskjótt og öndin yfirgaf lķkamann meš sķšasta andvarpinu, žį var hann lįtinn. Ķ raun er daušinn ekki annašhvort eša, heldur ferli og įlitamįl er hvenęr eigi og megi lķta svo į aš lķfi sé endanlega og óafturkręft lokiš. Einkum hefur žessi skilgreiningarvandi daušans fengiš aukiš vęgi meš tilkomu hįtękni ķ lęknisfręši, žar sem unnt er aš endurnżja og framlengja lķf sem lķffręšilega var į žrotum meš žvķ aš tengja lķkamann hjįlpartękjum, skipta um lķffęri o.s.frv. Žetta hefur skapaš sišferšisvandamįl af nżjum toga og einhverjar umdeildustu sišferšisspurningar samtķmans snśast raunar einmitt um mörk lķfs og dauša. Menn spyrja um upphaf lķfs og hvort fóstureyšing sé meš einhverju móti réttlętanleg. Einnig žaš hvort lķfiš geti oršiš svo rżrt aš lķknardrįp sé verjandi undir einhverjum kringumstęšum.

Greint er į milli svonefnds klķnķsks dauša annars vegar og heiladauša hins vegar. Viš klķnķskan dauša er hjarta hętt aš starfa af eigin rammleik, ósjįlfrįš višbrögš eru hętt, en endurlķfgun er hugsanleg engu aš sķšur. Um heiladauša er aš ręša žegar heilastarfsemi er hętt, sem marka mį af flötu heilalķnuriti ķ tiltekinn tķma og er žį gjarnan mišaš viš sólarhring. Ķ žrišja lagi er getiš um félagslegan dauša, en honum deyr sį sem samfélagiš hefur einangraš, śtilokaš og yfirgefiš. Žannig var um barn sem boriš var śt, og sumir halda žvķ fram aš lķkt sé įstatt um marga sjśklinga į langdvalarstofnunum.

Framfarir og hįtękni ķ lęknisfręši og hjśkrun hafa opnaš möguleikann į żmsum įšur óžekktum millistigum milli lķfs og dauša; langvarandi lķf įn athafna og įn mešvitundar, žar sem viškomandi er ekki lengur fęr um aš svara spurningunni um žaš hvort žaš borgi sig aš lifa lengur.

Ę algengara veršur aš fullfrķskt fólk gangi frį fyrirmęlum um žaš hvernig bregšast skuli viš verši žaš bjargarlaust į žennan hįtt. Fyrirmęlin eru žį gjarnan um žaš aš lķf viškomandi skuli ekki framlengt meš vélbśnaši eftir aš mešvitund hefur slokknaš. Aš lįta ónotaš lyf, vél eša lęknisašgerš sem tafiš gęti andlįt er nefnt óvirkt lķknardrįp, mešan virkt lķknardrįp er fólgiš ķ žvķ aš taka lyf, vél eša lęknisašgerš śr notkun meš žeirri afleišingu aš lķf sem žessu var hįš fjarar śt. Deildar meiningar eru um lķknardrįp. Mörgum žykir žaš undir öllum kringumstęšum óréttlętanlegt, öšrum žykir ašeins óvirkt lķknardrįp réttlętanlegt, enn öšrum einnig virkt lķknardrįp. Žaš er įlit margra aš lķknardrįp sé algengara en uppskįtt er lįtiš og aš starfsliš heilbrigšisžjónustunnar taki oft įkvaršanir um aš ljśka lķfi daušvona fólks ķ trįssi viš lög og sišaboš en ķ samręmi viš eigin samvisku.

Ķ ljósi žess hve tękninni til aš framlengja lķf fleygir ört fram mį vęnta žess aš framundan sé öršug samfélagsleg umręša um žaš hvenęr žessari tękni skuli beitt śt ķ ęsar og viš hvaša ašstęšur sé réttlętanlegt aš lįta žaš ógert. Žar koma til sjónarmiš sem erfitt er aš sętta og sameina, svo sem aš varšveita viršingu og sjįlfsįkvöršunarrétt sjśklings, aš spara fólki žjįningar, aš spara samfélaginu śtgjöld, aš gera upp į milli sjśklinga eftir lķfslķkum žeirra og batahorfum og žį er ekki aušvelt aš bśa um žetta vald til aš fjalla um lķf og dauša fólks śt frį lęknisfręšilegum forsendum, žannig aš hvorki valdi samviskukvölum né tortryggni.

Jón Björnsson

Til baka

Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.