Börn/Unglingar / Greinar

Einhverfa

Hvaš er einhverfa?

Einhverfa er röskun ķ taugažroska sem hefur vķštęk įhrif į lķf fólks. Fólk meš einhverfu į oft erfitt meš aš tjį sig, žaš getur įtt ķ erfišleikum meš aš mynda tengsl viš ašra og bregst ekki alltaf į višeigandi hįtt viš żmsum įreitum ķ umhverfinu. Sumt fólk meš einhverfu getur tjįš sig og hefur ešlilega greind, ašrir lęra hugsanlega aldrei aš tala eša munu alltaf žjįst af miklum mįlhömlunum. Hegšun žeirra viršist einnig stundum vera mjög sérkennileg og įrįttukennd.

Žótt fólk meš einhverfu beri ekki allt nįkvęmlega sömu einkenni žį eru nokkur grunnatriši sem eru oft sameiginleg. Ķ töflu 1 mį sjį samanburš į hegšun ešlilegs ungbarns og barns meš einhverfu.

Tafla 1. Munur į hegšun ešlilegs barns og barns meš einhverfu į öšru įri.

 

      Barn meš einhverfu 

      Ešlilegt barn

Samskipti 

 

 

·         Foršast augnsamband

·         Viršist heyrnalaust 

·         Byrjar aš tjį sig meš oršum,  en tapar žeim sķšan nišur

·          Horfir į andlit móšur/föšur

·          Aušvelt aš vekja įhuga meš hljóšum

·         Bętir sķfellt viš sig oršaforša og mįlfręši

 

Félagsleg samskipti

 

 

  • Viršist ekki taka eftir žvķ hvort fólk komi eša fari 
  • Ręšst stundum į ašra og meišir įn sżnilegrar įstęšu 
  • Grętur žegar móšir fer, kvķšafullt  ķ kringum ókunnuga 
  • Veršur pirraš žegar žaš er svangt eša ķ uppnįmi

 

Könnun į umhverfi 

 

 

 

  • Einblķnir į einn hlut žannig aš ekkert annaš kemst aš
  • Stundar undarlega hegšun, eins og aš rugga sér eša sveifla höndum
  • Žefar af eša sleikir leikföng
  • Viršist ónęmt fyrir sįrsauka og skašar stundum sjįlft sig 
  • Beinir athyglinni aš mismunandi  hlutum
  • Hegšun og hreyfingar hafa  sżnilegan tilgang
  • Leikur sér meš leikföng
  • Sękjast eftir vellķšan og foršast sįrsauka

 

 

ATH. Žessari upptalningu er ętlaš aš draga upp grófa mynd af einkennum barna meš einhverfu. Greining getur einungis fariš fram af sérfręšingi.

 

Hver eru helstu einkenni einhverfu?

Til žess aš betur megi įtta sig į einkennum einhverfu er gagnlegt aš skipta žeim ķ fimm flokka. Žeir eru: Skert félagshęfni, skert tjįningargeta, įrįttukennd hegšun, undarleg skynjun og óvenjuleg fęrni.

Félagsfęrni

Frį upphafi eru flest börn félagsverur. Snemma į lķfsleišinni stara žau į foreldra sķna, snśa höfši ķ įtt aš hljóšum, grķpa um fingur foreldra sinna og brosa.

Flest börn meš einhverfu viršast hins vegar eiga ķ hinum mestu erfišleikum meš aš lęra ešlilegt samskiptamynstur. Jafnvel į fyrstu mįnušum ęvinnar viršast sum žeirra foršast augnsamband og hvers kyns samskipti viš annaš fólk og svo viršist sem žau kjósi frekar aš vera ein. Žau kunna aš vera frįbitin athygli og blķšuhótum eša žį aš žau taka į móti fašmlögum og kossum įn žess aš sżna nokkur višbrögš. Sķšar koma žau sjaldan til meš aš leita huggunar hjį foreldrum sķnum og sżna lķtil sem engin višbrögš viš reiši eša umhyggju. Ólķkt öšrum börnum viršast žau ekki verša leiš ef foreldri yfirgefur žau og fagna foreldri ekki žegar hann kemur til baka. Foreldrar sem hafa hlakkaš til aš "knśsa", kenna og leika viš barn sitt geta oršiš fyrir sįrum vonbrigšum žegar barniš sżnir žeim lķtinn sem engann įhuga.

Börn meš einhverfu eru einnig lengur en önnur börn aš lęra aš tślka tilfinningar og hugsanir annarra. Smįvęgilegar félagslegar vķsbendingar, eins og bros eša svipbrigši, viršast hafa litla merkingu fyrir žau. Fyrir barn sem ekki skilur žessi félagslegu vķsbendingar žżša oršin "komdu hérna" alltaf žaš sama, burtséš frį žvķ hvort viškomandi breišir śt fašminn og brosir eša setur ķ brżrnar og kreppir hnefana.

Til žess aš flękja mįliš enn frekar žį į fólk meš einhverfu oft erfitt meš aš setja sig ķ spor annarra. Flest 5 įra börn skilja aš annaš fólk bżr yfir annars konar žekkingu, ólķkum tilfinningum og hefur önnur markmiš heldur en žau sjįlf. Barn meš einhverfu skortir hins vegar žessa fęrni. Žetta getur valdiš žvķ aš hśn į erfitt meš aš skynja og skilja hegšun annarra.

Sumt einhverft fólk į žaš einnig til aš rįšast į ašra. Ķ ašstęšum sem eru framandi getur žaš į stundum misst stjórn į skapi sķnu, sérstaklega ef žaš er reitt eša pirraš. Sumir eiga žaš jafnframt til aš meiša sjįlfa sig, til dęmis meš žvķ aš berja höfšinu utan ķ eitthvaš, reita hįr sitt eša bķta sig ķ handlegginn.

Tjįskipti

Žriggja įra börn hafa flest nįš tökum į nokkrum mikilvęgum og fyrirsjįanlegum stigum ķ mįlžroska. Eitt af fyrstu stigunum er aš "babla". Venjulegt eins įrs barn getur sagt nokkur orš, žaš snżr sér ķ įtt aš žeim sem segir nafn žess, bendir į žaš sem žaš vill og lętur ķ ljós vanžóknun ef žvķ er bošiš eitthvaš sem žvķ ekki lķkar. Žegar barn nęr tveggja įra aldri getur žaš yfirleitt myndaš einfaldar setningar eins og "meiri mjólk" eša "sjįšu voffa". Žaš getur einnig fylgt einföldum fyrirmęlum.

Rannsóknir sżna aš um žaš bil helmingur žeirra barna sem greinast meš einhverfu mun aldrei (ef ekkert er aš gert) lęra aš tala. Sum einhverf börn byrja aš babla en tapa sķšan nišur žeirri fęrni. Hugsanlega lęra žau aldrei aš tala, hjį öšrum seinkar mįltöku verulega og į aldrinum fimm til įtta įra eru žau hugsanlega ennžį aš lęra mįliš.

Žeir sem nį tökum į móšurmįlinu nota žaš oft į mjög sérkennilegan hįtt. Sumir geta ekki rašaš saman oršum ķ merkingarbęrar setningar. Ašrir nį ašeins tökum į žvķ aš segja eitt og eitt orš į stangli. Enn ašrir endurtaka sömu oršin eša frasana undir öllum kringumstęšum.

Sum einhverf börn viršast einungis geta hermt eftir oršum annarra, žetta kallast bergmęli (echolalia). Fįi žessi börn ekki markvissa žjįlfun veršur bergmęli žeirra hugsanlega eini vķsirinn aš męltu mįli sem žau munu nį tökum į. Žau gętu endurtekiš spurningu sem fyrir žau er lögš eša sagt frį einhverju śr sjónvarpi eša śtvarpi. Į vissum skeišum ķ mįlžroska er ešlilegt aš börn hermi eftir öšrum en flest ešlileg börn hętt slķku žegar žau nį žrišja aldursįri.

Persónufornöfnin valda stundum ruglingi. Žaš tekur börn nokkurn tķma aš skilja merkingu oršanna "ég", "žś" og "mitt". Žegar einhver spyr "hvaš heiti ég?" gęti vel stįlpaš einhverft barn svaraš meš sķnu eigin nafni "ég heiti Siggi".

Einhverf börn nota oftsinnis sömu frasana viš ólķkar ašstęšur. Dęmi um žaš er barn sem segir oft į dag "faršu inn ķ bķl". Fyrir okkur hljómar žetta skrżtin skipun sem felur ķ sér merkinguna: "Faršu inn ķ bķl". En kannski er žetta žaš sem barniš heyrir og nęr žegar žaš er aš fara eitthvert meš pabba og mömmu ķ bķl og getur žvķ allt eins veriš aš meina aš žaš vilji komast śt. Barniš hefur lęrt aš para saman "faršu inn ķ bķl" og aš fara śt.

Žaš getur einnig veriš mjög erfitt aš skilja lķkamstjįningu barna meš einhverfu. Flest okkar brosa žegar viš tölum um skemmtilega hluti og setjum ķ brżrnar žegar viš erum reiš. Hjį börnum meš einhverfu passa svipbrigši, handahreyfingar og lķkamsstaša sjaldan viš žaš sem žau eru aš segja. Einnig skortir ešlileg blębrigši ķ rödd žeirra.

Sķendurtekin hegšun og žrįhyggjur

Žótt einhverf börn lķti śt fyrir aš vera ešlileg žį skera žau sig oft śr hópi barna vegna sérkennilegra og sķendurtekinna hreyfinga. Einhverft barn gęti hugsanlega variš fleiri klukkutķmum ķ žį išju aš rugga sér fram og aftur. Mörg veifa höndum og ganga į tįnum į mešan önnur stoppa skyndilega ķ tiltekinni stellingu. Sumt af žessu er sjįlfsörvandi hegšun.

Sumt einhverft fólk hefur einnig tilhneigingu til aš endurtaka ķ sķfellu tiltekna hegšun. Einhverft barn gęti til dęmis variš mörgum klukkutķmum ķ aš raša upp leikföngum, kexkökum eša öšru žvķ sem hendi er nęst.

Flest fólk meš einhverfu vill hafa reglu og festu į öllu ķ umhverfi sķnu. Žaš veršur aš gera hlutina ķ tiltekinni röš, annars er vošinn vķs. Margir vilja alltaf borša sams konar mat, į sama tķma į nįkvęmlega sama staš dag eftir dag. Ašrir geta misst stjórn į skapi sķnu ef mynd sem hangir į vegg er skökk. Minnihįttar breytingar į daglegri rśtķnu, eins og aš fara ašra leiš ķ skólann, getur komiš einhverfu barni ķ mikiš uppnįm.

Vķsindamönnum hefur ekki en tekist aš śtskżra hvers vegna einhverft fólk leggur svona mikiš upp śr röš og reglu. Hugsanlegar skżringar kunna aš liggja ķ žvķ aš meš žvķ aš koma į ströngu skipulagi og föstum rśtķnum žį skapast regla ķ heimi žeirra sem annars einkennist af ruglingslegum skynjunum. Önnur kenning segir žessa hegšun tengjast skynfęrum sem eru annaš hvort vel eša illa virk. Barn sem žefar af öllu ķ kringum sig gęti veriš aš nota eina skynfęriš sem er treystandi til aš kanna umhverfiš. En kannski er lķka hiš gagnstęša uppi į teningnum, aš barniš sé aš örva skynfęriš sem gagnast žvķ lķtiš.

Sķendurtekin hegšun og žrįhyggja einhverfra barna kemur nišur į ķmyndunarleikjum žeirra. Allt frį tveggja įra aldri beita börn ķmyndunaraflinu mikiš, t.d. til aš žykjast. Žau fara ķ ótal "žykjustuleiki" žar sem hlutir öšlast margshįttar hlutverk eša žau žykjast vera einhver önnur en žau eru. Einhverf börn eiga ķ mestu erfišleikum meš žetta. Žau rugga ekki dśkku eša żta leikfangabķl heldur halda žau į leikföngunum, žefa af žeim eša snśa žeim ķ hringi tķmunum saman.

Skynśrvinnsla

Börn lęra meš skynfęrum sķnum, af žvķ sem žau sjį, heyra eša finna fyrir. Séu upplżsingarnar frį skynfęrunum į einhvern hįtt brenglašar eša ruglingslegar veršur skynjun barnsins óhjįkvęmilega lķka ruglingsleg. Einhverft fólk viršist stundum eiga ķ vandręšum meš aš samžętta upplżsingar frį ólķkum skynfęrum og žaš sem meira er, upplżsingar frį tilteknum skynfęrum viršast stundum berast brenglašar til heilans.

Vegna žessa geta sum einhverf börn veriš sérstaklega nęm, eša jafnvel "ofurnęm", fyrir tilteknu hljóši, bragši eša tiltekinni lykt. Hjį sumum er snertiskyniš svo nęmt aš žaš getur oršiš žvi óbęrilegt aš klęšast fötum śr įkvešnu efni. Sum börn halda fyrir eyrun og öskra žegar ryksuga fer ķ gang, sķminn hringir eša flugvél flżgur yfir.

Til eru fjölmörg dęmi um einhverft fólk sem ruglar saman tveimur eša fleiri skynjunum. Dęmi er um mann sem heyrši hljóš ef hann var snertur į tilteknum staš ķ andlitinu. Annaš žekkt dęmi er um mann sem segist sjį liti žegar hann heyrir tiltekin hljóš.

Óvenjulegir hęfileikar

Mešal almennings er algeng skošun aš flestir sem greinast meš einhverfu hafi yfir aš rįša einhvern sérstakan hęfileika. Vissulega eru til dęmi um einhverft fólk sem bżr yfir undraveršum hęfileikum en slķkt er ekki algengt. Langflestir žeirra sem greinast meš einhverfu hafa ekki óvenjumikla hęfileika į afmörkušum svišum.

Hitt žekkist žó. Sum einhverf börn verša til dęmis snemma mjög klįr aš teikna, eša fęr aš pśsla eša spila į hljóšfęri. Til eru dęmi žess aš einhverf börn hafi oršiš fluglęs langt į undan jafnöldrum og jafnvel įšur en žau lęra aš tala. Fręgt dęmi um persónu śr kvikmyndasögunni er mašurinn sem Dustin Hoffman lék ķ kvikmyndinni Rain man. Eins og kunnugt er gat hann lagt heilu sjónvarpsžęttina į minniš eša fjölmargar blašsķšur śr sķmaskrįnni. Til eru raunveruleg dęmi um einhverft fólk meš slķka hęfileika. © Gešheilsa ehf, 2000. Öll réttindi įskilin.

 

Hversu algeng er einhverfa?

Nokkur umręša hefur veriš į sķšustu įrum hvort fólki meš einhverfu fari fjölgandi.

Tölur um algengi einhverfu er nokkuš į reiki og rannsóknum ber ekki alltaf saman. Žaš er margt sem bendir til aš tķšni einhverfu hafi um tķma veriš vanmetin. Žetta mį lķklega rekja til žess aš meš aukinni fręšslu almennings og įreišanlegri greiningarvišmišum nęst nś oršiš til fleiri barna meš einhverfu.

Samkvęmt nżlegri rannsókn Pįls Magnśssonar og Evalds Sęmundsens hefur oršiš umtalsverš fjölgun greindra tilvika meš einhverfu hér į landi į sķšustu įrum. Pįll og Evald bįru saman tvo hópa fędda į mismunandi tķmabilum (1974 til 1983 og 1984 til 1993). Ķ ljós kom aš fjöldi greindra tilfella hafši aukist frį 3,8 ķ 8,6 einstaklinga af hverjum 10.000. Žótt aukning greindra tilfella sé greinileg eru fręšimenn ekki į einu mįli um hvort raunverulegur fjöldi einstaklinga sem fęšast meš einhverfu hafi breyst eša hvort įreišanlegri greiningarvišmiš og bęttar upplżsingar almennings um röskunina skżri žessa aukningu.

Einhverfa er žrisvar til fjórum sinnum algengari mešal drengja heldur en stślkna.

 

Hvernig er einhverfa greind?

Foreldrar eru yfirleitt fyrstir til aš taka eftir óvenjulegri hegšun barna sinna. Ķ mörgum tilfellum tala žeir um aš barniš hafi strax frį fęšingu veriš eitthvaš undarlegt. Fyrsta sem foreldrar taka oft eftir er aš barniš veitir fólki eša leikföngum litla sem enga athygli eša žį aš barniš einblķnir į hlut ķ langan tķma ķ einu. Stundum žroskast einhverf börn ešlilega fram į annaš įr en verša sķšan skyndilega žögul, "draga sig til baka" eša fį tķš reišiköst. Ef vart veršur viš slķka afturför hjį barni er augsżnilega ekki allt meš felldu. Nokkur įr geta žó lišiš uns fariš er meš barniš til greiningar. Vinir og ęttingjar hjįlpa foreldrum stundum ķ góšri meiningu aš hunsa eša gera lķtiš śr vandamįlinu meš hughreystandi oršum eins og "börn eru svo misjöfn," eša "Jói getur alveg talaš, hann bara langar ekki til žess!" Til žess aš foreldrar megi betur įtta sig į žvķ hvaš telst ešlileg hegšun į tilteknum aldri er rétt aš skoša töflu 2. Ķ henni mį sjį nokkur višmiš um ešlilegan žroska barna.

Tafla 2. Vķsbendingar um ešlilegan žroska.

Aldur

Vitund og hugsun

Tjįning

Hreyfingar

Félaghegšun

Sjįlfsbjörg

Fęšing til
3 mįnaša

Bregst viš nżjum 
hljóšum. Fylgir handahreyfingum.
Horfir į fólk og hluti.

Hjalar og gefur 
frį sér hljóš.
Brosir žegar móšir
talar viš žaš.

Veifar höndum
og fótum. Grķpur 
ķ hluti. Horfir į 
hreyfingar eigin 
handa.

Finnst gaman aš
lįta kitla sig. Vill
lįta halda į sér.
Heldur augnsambandi
ķ skamma stund
žegar žvķ er gefiš aš
borša

Opnar munn žegar
žaš fęr pela, eša
žegar žvķ er gefiš 
brjóst. Sżgur

3 - 6 
mįnaša

Žekkir móšur. 
Teygir sig eftir 
hlutum.

Snżr höfši ķ įtt
aš hljóšum og
röddum. Byrjar 
aš "babbla". 
Hermir eftir hljóšum.
Mismunandi grįtur.

Lyftir höfši og bringu.
Lemur saman 
hlutum ķ leik.

Tekur eftir ókunnugum
og nżjum stöšum.
Lętur ķ ljós įnęgju og
óįnęgju. 

Boršar barnamat
śr skeiš. Nęr ķ
og heldur į pela.

6 - 9
mįnaša

Hermir eftir einföldum
hreyfingum. Bregst
viš eigin nafni.

Bżr til "bullorš"
eins og "ga-ga"
Notar rödd til aš
fį athygli.

Skrķšur. Getur stašiš
meš žvķ aš halda sér
ķ eitthvaš. Klappar
höndum. Fęrir 
hluti į milli handa.

Fer ķ leiki eins og "tżndur-fundinn".
Hefur gaman aš öšrum börnum
Skilur félagslegar 
vķsbendingar eins og bros
eša reišitón.

Tyggur. Drekkur śr
bolla meš ašstoš.

9 - 12
mįnaša

Leikur einfalda leiki
Fęrir sig śr staš
til aš nį ķ eftirsóknaverša
hluti. Horfir į myndir 
ķ bókum.

Veifar bless. 
Hęttir žegar žaš 
heyrir oršiš "nei"
Hermir eftir nżjum
oršum.

Gengur meš žvķ aš 
styšja sig viš hśsgögn
Lętur hluti detta.
Krotar meš lit eša penna.

Hlęr upphįtt ķ leik.
Gerir upp į milli 
leikfanga. Sżnir višbrögš
žegar fulloršnir skipta
skapi.

Tķnir upp ķ sig mat. 
Drekkur śr bolla.

12 - 18
mįnaša

Hermir eftir ókunnuglegum
hljóšum og hreyfingum.
Bendir į žaš sem 
žaš vill.

Hristir höfuš til aš tįkna 
"nei".
Fylgir einföldum
fyrirmęlum.

Skrķšur ķ stiga.
Gengur įn hjįlpar.
Rašar kubbum hverjum
ofan į annan.

Endurtekur hegšun,
ef hlegiš er aš.
Sżnir tilfinningar eins og
ótta og reiši. Bregst viš
kossum og fašmlögum.

Hreyfir sig meš žegar
žaš er klętt. Lętur vita um blauta bleyju.

18 - 24
mįnaša

Žekkir mismunandi
lķkamshluta.
Fylgist meš barnalögum.
Bendir į myndir
ķ bókum.

Notar tvö orš til 
aš lżsa hegšun.
Notar eigiš nafn.


Hoppar. Żtir og dregur
hluti. Flettir blašsķšum
ķ bók. Notar fingur og 
žumal.


Grętur svolķtiš žegar
foreldrar fara. Pirrast
aušveldlega. Veitir
öšrum börnum athygli.

Rennir rennilįs. Fer śr
fötum įn ašstošar. 
Tekur utan af hlutum.

24 - 36
mįnaša

Parar saman lögun
og hluti. Hefur gaman
aš myndabókum.
Žekkir sjįlft sig ķ 
spegli. Telur upp ķ 10.

Syngur meš. Notar
žriggja orša
setningar. Notar einföld 
persónufornöfn. Getur 
fylgt tveimur fyrirmęlum
sam tķmis.

Sparkar og kastar
bolta. Hleypur og hoppar. Teiknar beina lķnu.

Ķmyndar sér og fer ķ 
hlutverkaleiki.
Foršast hęttulegar
ašstęšur. Hefur frumkvęši
aš leik. Reynir aš skiptast į.

Boršar sjįlft meš skeiš.
Pissar ķ klósett meš smį ašstoš.

 

  Greiningarferliš

Enn sem komiš er eru ekki til nein lęknisfręšileg próf, eins og blóšprufur, til aš greina einhverfu. Žaš sem meira er, engin tvö einhverf börn haga sér į nįkvęmlega sama hįtt. Til aš flękja mįliš enn frekar žį er żmislegt sem getur valdiš einkennum sem svipar til einhverfu. Foreldrar og viškomandi sérfręšingur verša žvķ aš byrja į žvķ aš śtiloka ašrar raskanir, til dęmis heyrnaskeršingu, mįlhömlun, žroskahömlun og taugafręšilegar raskanir. Žegar allt žetta hefur veriš śtilokaš er rétt aš heimsękja sérfręšing sem hefur sérhęft sig ķ einhverfu. Slķka sérfręšinga mį finna ķ żmsum fagstéttum. Sem dęmi mį nefna barnagešlękna, barnasįlfręšinga, lękna sem sérhęfšir eru ķ fötlunum barna og lękna sérhęfša ķ taugasjśkdómum barna.

Sérfręšingar ķ einhverfu notast viš żmsar ašferšir ķ greiningu. Meš žvķ aš nota stašlaša matskvarša (próf) er lagt mat į félagshegšun og mįlžroska barnsins. Stašlaš vištal er einnig oft notaš til aš fį upplżsingar frį foreldrum um hegšun barnsins og žroska žess. Sérfręšingur kann einnig aš athuga hvort um sé aš ręša tilteknar erfšafręšilegar eša taugafręšilegar raskanir.

Sérfręšingar žurfa einnig aš ķhuga hvort barniš sé hugsanlega meš einhverja ašra röskun žar sem einkenni eru svipuš og ķ einhverfu, t.d. Retts heilkenni og Asperger heilkenni. Retts heilkenni er heilasjśkdómur sem einungis stślkur geta fengiš. Hann lķkist einhverfu aš žvķ leyti aš um er aš ręša sķendurteknar handahreyfingar, skerta mįlhęfni og skerta félagshęfni. Börnum meš Asperger röskun svipar mjög til barna meš vęga einhverfu. Žaš sem helst ašgreinir Asperger frį einhverfu er aš einkenni Asperger heilkennis koma yfirleitt fram sķšar heldur einkenni einhverfu.

Greiningarskilmerki

Eftir aš hafa fariš yfir nišurstöšur prófa og skošunar er žaš ašeins į valdi sérfęršings aš greina einhverfu, žar aš segja ef tilteknum skilmerkjum er fullnęgt. Žaš verša aš vera skżrar vķsbendingar um eftirfarandi:

·         Skerta hęfni til samskipta viš ašra.

·         Skerta tjįskiptahęfni.

·         Sérkennilega, įrįttukennda hegšun.

Žeir sem greinast meš einhverfu hafa yfirleitt skeršingu innan hvers flokks, ķ misjöfnum męli žó. Aš auki gera greiningarskilmerki rįš fyrir žvķ aš žessi einkenni hafi komiš fram fyrir 3 įra aldur. Til frekari glöggvunar eru sżnd greiningarvišmiš sem stušst er viš hér į landi og annars stašar ķ Evrópu. Ķ Bandarķkjunum er stušst viš annaš greiningarkerfi (DSM-IV), en greiningarvišmiš fyrir einhverfu eru žrįtt fyrir žaš nįnast nįkvęmlega eins.

Tafla 3. Greiningarvišmiš fyrir einhverfu samkvęmt ICD-10

Til stašar žurfa aš vera a.m.k. sex af eftirtöldum einkennum, žar af minnst tvö śr flokki A) og a.m.k. eitt śr hvorum flokki B) og C). Ef um fęrri atriši er aš ręša er ódęmigerš einhverfa greind.

A. Skert hęfni til samspils viš ašra

1.        Skert hęfni til aš nota augntengsl, svipbrigši, lķkamsstöšu og lįtbragš til aš stżra samskiptum.

2.        Leik- og vinįttutengsl viš jafnaldra, sem fela ķ sér aš deila įhugamįlum, virkni og tilfinningum į gagnkvęman mįta, žróast ekki meš žeim hętti sem bśast mętti viš samkvęmt aldri og vitsmunažroska.

3.        Skortur į félagstilfinningalegri gagnkvęmni sem kemur fram ķ skertri eša afbrigšilegri svörun viš tilfinningum annarra og vangetu til aš ašlaga hegšun sķna aš félagslegu samhengi. Takmörkuš samhęfing félags- tilfinninga- og tjįskiptahegšunar.

4.        Vantar į sjįlfkvęma višleitni til aš deila gleši, įhugaefnum eša afrekum meš öšrum. (Barniš gerir t.d. minna af žvķ aš koma og sżna įhugaverša hluti, benda į žaš sem žvķ žykir spennandi o.s.frv.).

B.  Skert tjįskiptahęfni

1.        Seinkun ķ mįltöku eša fer alls ekki aš tala. Reynir ekki aš bęta žaš upp meš žvķ aš nota svipbrigši eša bendingar sem tjįskiptaleiš ķ staš mįlsins. (Oft vantar hjal)

2.        Skortir verulega į getuna til aš eiga frumkvęši aš samręšum og halda žeim gangandi į mįta sem felur ķ sér gagnkvęmni og nęmni į višbrögš žess sem talaš er viš.

3.        Mįliš notaš į stegldan, einhęfan mįta. Sérviskuleg notkun orša og orštękja.

4.        Vantar sjįlfkvęman žykjustuleik eša (hjį žeim yngstu) félagslega eftirhermuleiki.

C.  Sérkennileg, įrįttukennd hegšun

1.        Sterk žrįhyggja sem snżst um žröngt afmarkaš, steglt įhugasviš. Sker sig śr, annaš hvort aš žvķ leyti hve įhugasvišiš er óvenjulegt, eša aš žvķ leyti hve sterkur įhuginn er.

2.        Sterk žörf fyrir aš fylgja įkvešnum föstum rśtķnum og ritśölum į įrįttukenndan mįta į žess aš atferliš hafi sżnilegan nytsaman tilgang.

3.        Stegldar, sķendurteknar hreyfingar (t.d. handablak, hopp eša rugg).

4.        Upptekin(n) af įkvešnum pörtum hluta į žrįlįtan mįta eša afmörkušum eiginleikum žeirra (s.s. lit žeirra, įferš eša hljóši eša titringi sem žeir framleiša).

Afbrigši eša skeršing ķ žroska žurfa aš vera komin fyrir 3 įra aldur į a.m.k. einu af žremur eftirtalinna sviša: Mįlskilningi eša mįlnotkun eins og hśn birtist ķ samskiptum viš ašra. Geštengslum viš lykilpersónur eša hęfni til félagslegs samspils. Starfręnum leik eša ķmyndunarleik

Byggt į žżšingu Pįls Magnśssonar.

Sumir sérfręšingar eru tregir til aš greina börn meš einhverfu. Žaš fylgir žvķ mikil įbyrgš aš greina barn meš svo alvarlega röskun sem einhverfa er. Sérfręšingurinn óttast jafnvel aš foreldrar missi alla von aš fį svo alvarlegar fréttir. Žess vegna notast sumir sérfręšingar fremur viš almennari greiningar žar sem hegšun barnsins er einungis lżst sem t.d. "Alvarleg mįlhömlun meš einhverfulķkri hegšun" eša "truflun į samhęfingu skynjunar". Börn sem hafa vęgari einkenni eša fęrri einkenni eru oft greind meš "gagntęka žroskaröskun". Žess ber žó aš geta aš žessi börn žurfa ekkert sķšur į mjög miklum stušningi, žjįlfun og mešferš aš halda.

Žótt annaš nafn į sömu röskun hafi ekki śrslitažżšingu um hvaša mešferš standi barninu til boša žį getur slķkt hugsanlega leitt til žess aš börnin fį ekki alla žį žjónustu ķ heilbrigšis- félags- og skólakerfinu sem žau žurfa. Žetta getur einnig gefiš foreldrum falska von um aš vandamįl barnsins munu brįtt ganga yfir.

 

Hvaš veldur einhverfu?

Žaš er almennt tališ aš orsaka einhverfu megi rekja til afbrigša ķ taugažroska. Į allra sķšustu įrum hafa vķsindamenn žróaš nż rannsóknartęki sem gera žeim kleift aš rannsaka meš hvaša hętti ešlilegur heilažroski fer fram, bęši hjį mönnum og dżrum. Miklar vonir eru bundnar viš aš žessi tękni fęri menn nęr žvķ aš skilja hvers vegna raskanir verša į žroska heilans.

Heili fósturs žroskast alla mešgönguna. Upphaflega er ašeins um örfįar frumur aš ręša, žessar frumur skipta sér ört og verša sérhęfšar. Aš lokum samanstendur heilinn af nokkrum milljöršum frumna sem kallast taugafrumur eša taugungar. Vķsindamönnum hefur nś tekist aš fylgjast meš žvķ hvernig žessi öra žróun heilans fer fram. Hver einasta fruma "feršast" į tiltekinn staš ķ heila og žegar žangaš er komiš vaxa langir žręšir śt frį henni (žessir žręšir kallast sķmar og griplur). Žręširnir tengjast öšrum frumum og gera frumunum žannig kleift aš senda boš sķn į milli. Meš žessu móti veršur til žétt tauganet milli mismunandi svęša ķ heila og į milli heila og annarra lķkamshluta. Žegar taugafruma örvast gefur hśn frį sér efni sem kallast taugabošefni, žetta efni hefur įhrif į nęstu frumu sem sendir boš til žeirrar nęstu o.s.frv. Viš fęšingu er heilinn oršin aš mjög flóknu lķffęri meš fjölmörg sérhęfš svęši og undirsvęši sem öll hafa sérstöku hutverki aš gegna.

En heilinn hęttir ekki aš žroskast viš fęšingu. Į fyrstu įrum lķfsins verša miklar breytingar į heilanum. Nż taugabošefni virkjast og nżjar tengingar myndast milli frumna. Tauganet verša til, en meš žeim er grunnurinn lagšur aš mįltöku, tilfinningum og hugsunum.

Žekkt er aš fjölmargt getur fariš śrskeišis ķ žroska heilans. Mešal žess sem getur komiš fyrir er aš frumur "feršast" ekki į rétta staši, eitthvaš getur fariš śrskeišis ķ tengingum milli žeirra eša taugabošefnin starfa ekki rétt. Allt žetta getur leitt til žess aš boš berast ekki milli frumna og žaš getur valdiš žvķ aš raskanir verša į hugsun, tilfinningum, hegšun og samhęfingu skynjana.

Nśna standa yfir fjölmargar rannsóknir žar sem veriš er aš kanna hvort og žį hvernig heili einhverfra er frįbrugšinn heila ešlilegra barna. Rannsóknir beinast mešal annars aš žvķ aš athuga hvort eitthvaš fari śrskeišis į fyrstu stigum ķ žroska heilans. Ašrir rannsakendur beina athygli sinni fyrst og fremst aš žvķ aš rannsaka hvernig heili žeirra sem žegar hafa veriš greindir meš einhverfu er frįbrugšinn heila žeirra sem ekki eru einhverfir.

Vķsindamenn eru einnig aš rannsaka hvort eitthvaš sé afbrigšilegt ķ uppbyggingu svęšis ķ heilanum sem kallast limbķska kerfiš. Innan žess kerfis er lķtiš svęši sem kallast mandla (amygdala). Hlutverk möndlunnar felst mešal annars ķ žvķ aš stjórna vissum žįttum ķ félagshegšun og ķ tilfinningalķfi fólks. Ķ einni rannsókn į börnum meš vęga einhverfu kom ķ ljós aš mandlan starfaši ekki sem skyldi en annaš svęši innan limbķska kerfisins, drekinn (hippocampus), var ķ góšu lagi. Ķ annarri rannsókn sem gerš var į öpum kom mikilvęgi möndlunnar einnig ķ ljós en viš fęšingu žessara apa var mandlan skemmd. Žegar fylgst var meš žroska apanna hegšušu žeir sér lķkt og börn meš einhverfu, drógu sig til baka og foršušust félagsleg samskipti.

Rannsóknir beinast einnig aš hugsanlegum röskunum į taugabošefnum. Žaš er til dęmis vel žekkt aš hjį sumu einhverfu fólki er of mikiš magn af bošefninu serótónķn. Žar sem hlutverk bošefna er aš bera boš į milli frumna (örva ašrar frumur) er mögulegt aš žau hafa hlutverki aš gegna ķ ruglingslegum skynjunum sem oft fylgja einhverfu.

Enn ašrar rannsóknir į heilastarfsemi fólks meš einhverfu snśast um aš fylgjast meš starfsemi heilans. Til žess nota vķsindamenn tękni sem nefnist segulómskošun (MRI). Žessi tękni gerir mönnum kleift aš finna žį staši ķ heila sem virkjast einna helst žegar veriš er aš leysa tiltekin verkefni. Ķ rannsókn į unglingspiltum kom til dęmis ķ ljós aš žeir sem voru greindir meš einhverfu stóšu sig ekki ašeins verr ķ žvķ aš leysa tiltekin verkefni heldur en ašrir, heldur gįfu MRI myndir einnig til kynna aš virknin ķ heila var minni heldur en hjį hinum. Svipuš rannsókn sem gerš var į yngri börnum sżndi aš hjį einhverfum var lķtil virkni į hvirfilsvęši heilans (parietal areas) og ķ hvelatengslum (corpus callosum). Rannsóknir af žessum toga geta veitt mikilvęgar vķsbendingar um hvort orsaka einhverfu beri fyrst og fremst aš leita ķ tilteknum svęšum heilans eša ķ tengingum į milli mismunandi svęša heilans.

Allt žaš sem fjallaš hefur veriš um hér aš framan hefur komiš fram hjį sumu fólki meš einhverfu, ekki hjį öllum. Hvaša žżšingu hefur žaš? Ein skżring gęti veriš sś aš hugtakiš einhverfa nįi yfir margar raskanir sem orsakast af mismunandi skeršingu į heilastarfsemi. Önnur möguleg skżring er aš žessar fjölbreytilegu raskanir į heilastarfi eigi sér allar sameiginlega undirliggjandi orsök sem vķsindamönnum hefur enn ekki tekist aš koma auga į.

Įstęšan fyrir žvķ aš svo mikil įhersla hefur veriš lögš į aš komast aš orsökum einhverfu er aš sjįlfsögšu sś aš slķk vitneskja getur leitt af sér įbyggilegri greiningu, betri mešferš og hugsanlegar forvarnir gegn žessari alvarlegu röskun.

Žęttir sem hafa įhrif į žroska heilans

Ef unniš er śt frį žeirri hugmynd aš orsaka einhverfu megi fyrst og fremst finna ķ afbrigšilegum žroska heilans veršur aš huga aš žvķ hvers vegna slķk röskun veršur į žroskanum. Rannsóknir undanfarinna įra hafa einkum beinst aš tveimur žįttum, hlutverki erfša og vandamįlum sem fylgja mešgöngu og fęšingu.

Erfšir. Fjölmargar tvķburarannsóknir benda til žess aš erfšir hafa nokkuš um žaš aš segja hvort fólk fęr einhverfu eša ekki. Eineggja tvķburar eru til dęmis mun lķklegri heldur en tvķeggja tvķburar aš greinast bįšir meš einhverfu. Munurinn į eineggja tvķburum og tvķeggja felst ķ žvķ aš eineggja tvķburar verša til žegar okfruma skiptir sér, tvķeggja tvķburar verša hins vegar til ķ tveimur ašskildum eggjum. Tvķeggja tvķburar eiga žvķ ķ raun ekkert erfšafręšilega meira sameiginlegt heldur en venjuleg systkini. Eineggja tvķburar eru hins vegar meš nįkvęmlega sömu arfgerš.

Žaš eru meiri lķkur į žvķ aš foreldrar sem eiga eitt einhverft barn eignist annaš einhverft barn heldur en foreldrar sem eiga ekki einhverft barn fyrir. Augljóst er aš erfšir skipta hérna mįli. En žaš er lķka vitaš aš einhverfa orskast ekki af einu tilteknu geni. Ef einhverfa myndi erfast meš tilteknu geni, lķkt og augnlitur, vęri ljóst aš erfšažįtturinn vęri mun sterkari heldur en hann er. Nś standa yfir rannsóknir žar sem veriš er aš kanna erfšafręšilegan grunn einhverfu.

Sumir vķsindamenn telja aš žaš sem erfist sé óreglulegt brot af genakóša eša lķtill hópur žriggja til sex "óstöšugra" gena. Hjį flestu fólki skapar žetta einungis minnihįttar vandamįl, en undir vissum kringumstęšum getur samspil žessara gena valdiš žvķ aš heilinn žroskast ekki rétt. Žessa kenningu er veriš aš prófa ķ nokkrum rannsóknum. Ķ einni slķkri rannsókn er til dęmis veriš aš kanna hvort systkini og foreldrar einhverfra barna sżni minnihįttar hamlanir ķ félagsfęrni, mįlhęfni og lestri. Ef svo fęri gętu slķkar nišurstöšur bent til žess aš flestir fjölskyldumešlimir erfi žessi óreglulegu og óstöšugu gen, en undir vissum kringumstęšum komi einhverfa fram.

Tuberous Scelerosis

Žaš eru tengsl į milli einhverfu og TS, sem er erfšasjśkdómur og veldur óešlilegum vefjavexti ķ heila og röskunum ķ öšrum lķffęrum. Žótt TS sé mjög sjaldgęfur sjśkdómur (kemur fram ķ einnni af hverjum 10.000 fęšingum), er um žaš bil einn fjórši sjśklinganna lķka meš einhverfu.

Brotgjarn X litningur

Brotgjarn X litningur er erfšasjśkdómur sem dregur nafn sitt af žvķ aš X litningurinn lķtur śt fyrir aš vera "brothęttur" eša viškvęmur ef hann er skošašur ķ smįsjį.

Fólk meš žennan erfšagalla er lķklegra en ašrir til aš vera meš žroskahömlun og mörg einkenni sem eru svipuš einkennum einhverfu. Ólķkt einhverfum börnum eru žessi börn einnig oft óvenjuleg ķ śtliti.

Vķsindamenn eru aš kanna erfšasjśkdóma, eins og brotakenndan X litning og TS, til žess aš komast aš žvķ hvers vegna žeir fara svo oft saman meš einhverfu. Meš žvķ aš skilja nįkvęmlega hvernig žessir sjśkdómar raska ešlilegum heilažroska vonast menn til žess aš lęra eitthvaš um lķffręšilegan og erfšafręšilegan grunn einhverfu.

Mešganga og fęšing

Eftir žvķ sem lķšur į mešgöngu veršur heili fósturs flóknari og stęrri. Į žessu tķmabili getur hvaš eina sem raskar ešlilegri žróun heilans haft langvarandi įhrif į skynjun, félagshęfni og hugsun almennt.

Ķ ljósi žessa hafa vķsindamenn beint sjónum sķnum aš heilsu móšur į mešgöngu, erfišleikum ķ fęšingum og öšrum umhverfisbreytum sem geta haft įhrif į ešlilegan žroska heilans. Veirusżking, eins og raušir hundar, į fyrstu žremur mįnušum mešgöngu getur hugsanlega valdiš einhverfu og žroskahömlun. Ef barniš veršur fyrir sśrefnisskorti eša ašrir erfišleikar koma upp viš fęšingu og žaš hefur einnig įtt sér staš röskun į taugažroska ķ móšurkviši getur žaš hugsanlega aukiš lķkurnar į einhverfu. Žess ber žó aš geta aš tengslin žarna į milli eru mjög óljós. Slķk vandamįl koma upp hjį fjölmörgum börnum sem ekki eru einhverf og flest börn sem greinast meš einhverfu koma įreynslulaust ķ heiminn.

 

Fylgja ašrar raskanir einhverfu?

Einhverfu fylgja yfirleitt einhverjar ašrar raskanir. Žaš gęti bent til žess aš um sameiginlega undirliggjandi orsök sé aš ręša.

Žroskahömlun

Algengasti fylgikvilli einhverfu er įn efa žroskahömlun (mental retardation). Į bilinu 75 til 80% fólks meš einhverfu er žroskahamlaš aš einhverju leyti. Fimmtįn til 20% eru įlitin mjög žroskaheft, greindarvķsitala undir 35 stigum. Yfir 10% žeirra sem greinast meš einhverfu hafa mešalgreind eša greind fyrir ofan mešallag. Nokkrir eru afburšagreindir. Fólk sem greinist meš einhverfu er žvķ ekki alltaf žroskaheft.

Tślkun greindarprófa er mjög vandasöm, sérstaklega žegar um einhverft fólk er aš ręša. Prófin eru ekki hönnuš meš žaš ķ huga aš prófa einhverft fólk. Af žessu leišir aš tiltekin hęfni kann aš męlast ķ mešallagi eša yfir mešallagi į mešan ašrir žęttir męlast mjög slakir. Sem dęmi mį nefna aš einhverfu barni getur hugsanlega gengiš mjög vel į žįttum sem meta sjónręna śrvinnslu en afar illa į undirprófum sem meta mįlskilning. Śtkoma prófanna veršur žvķ stundum óvenjuleg og žarfnast sérstakrar tślkunar.

Flog

Um žaš bil žrišjungur barna sem greinast meš einhverfu fį flog. Fyrstu flogin koma yfirleitt fram snemma ķ bernsku eša į unglingsįrum. Vķsindamenn eru aš reyna aš komast aš žvķ hvort tķmasetning floganna skipti mįli, žvķ fyrstu floganna veršur oft vart um svipaš leyti og tiltekin taugabošefni virkjast.

Flog eru mjög misjöfn aš lengd og ešli. Žegar grunur leikur į aš barn sé meš flog er notast viš heilarita (EEG) til aš komast aš žvķ. Til eru lyf til aš halda flogum nišri en žau hafa žó ekki įhrif į alla.

 

Er hęgt aš lękna einhverfu?

Er įstęša til bjartsżni?

Žegar foreldrum er sagt aš barniš žeirra sé meš einhverfu óska flestir aš kraftaverk gerist og sjśkdómurinn hverfi. Žetta eru ešlileg višbrögš stoltra foreldra sem hlakkaši til aš eignast heilbrigt barn og fylgjast meš žvķ vaxa og dafna. Žess ķ staš žurfa žeir aš horfast ķ augu viš žį stašreynd aš barniš žeirra muni hugsanlega aldrei uppfylla vęntingar žeirra og aš auki reyna verulega į žolrif žeirra dags daglega. Sumir foreldrar neita aš horfast ķ augu viš vandann og dreymir um skjótan bata. Žeir ganga meš barniš milli sérfręšinga ķ žeirri von aš fį ašra greiningu. Mikilvęgt er aš fjölskyldan komist yfir žetta įfall, takist į viš vandann en haldi samt enn ķ vonina um bjarta framtķš fyrir barniš. Flestar fjölskyldur įtta sig sem betur fer į žvķ aš lķfiš heldur įfram og žaš er full įstęša aš hlakka til morgundagsins.

Nś til dags er mun meiri įstęša til bjartsżnni en įšur. Meš žvķ aš grķpa til taumanna mjög snemma, til dęmis aš veita barninu sérstaka žjįlfun og styšja viš bakiš į fjölskyldunni, er hęgt aš lįta öllum lķša vel, einhverfa barninu og fjölskyldu žess. Sérkennsla fyrir barniš į ungaaldri getur aukiš hęfni žess til aš lęra, tjį sig og eiga ķ samskiptum viš ašra. Hśn dregur lķka verulega śr erfišri hegšun barnsins. Ķ sumum tilfellum er lķka notast viš lyf. Žótt enn sé langt ķ land aš lękning finnst viš einhverfu er hęgt aš bęta lķf barna og fulloršinna svo um munar.

Einhverft barn sem fęr markvissa mešferš og kennslu hefur góša möguleika į žvķ aš lęra margt nytsamlegt. Jafnvel alvarlega žroskahömluš börn nį oft tökum į athöfnum daglegs lķfs, eins og aš elda, klęša sig, žvo žvott og fara meš peninga. Fyrir slķk börn er markmiš mešferšar fyrst og fremst aš auka sjįlfstęši žeirra og sjįlfsbjargarhęfni. Önnur ungmenni geta hugsanlega lęrt grundvallaratriši ķ lestri og reikningi. Mörg einhverf börn hafa nęga getu til aš ljśka grunnskólanįmi.

Aš byrja snemma meš ķhlutun eša grķpa ķ taumana eins fljótt og hęgt er hlżtur žvķ aš skipta höfušmįli til žess aš mešferš verši įrangursrķk. Žvķ fyrr sem barn byrjar ķ mešferš žeim mun meiri lķkur eru į stórstķgum framförum. Heili ungra barna er enn aš mótast og žess vegna hafa žau mesta möguleika į žvķ aš žróa hęfni sķna til fulls. Žaš skal žó haft ķ huga aš žaš er sama hversu barn er gamalt žegar žaš fęr greiningu, žaš er aldrei of seint aš hefja mešferš.

Hverjir eru naušsynlegir žęttir góšrar mešferšar?

Į sķšustu įratugum hafa veriš žróašar fjölmargar mešferšaleišir fyrir einhverf börn. Ķ sumum žessara mešferša er megin įherslan lögš į aš auka fęrni barnanna og kenna ęskilega hegšun ķ staš óęskilegrar. Ķ öšrum mešferšarįętlunum er megin įherslan lögš į aš śtbśa örvandi nįmsumhverfi sem er sérhannaš fyrir sérstakar žarfir einhverfra barna.

Vķsindamenn hafa byrjaš aš rannsaka hvaša žęttir gera sum mešferšarform įrangursrķkari en önnur. Žjįlfunarįętlun sem byggist į įhuga barnsins, įkvešinni ,,rśtķnu" er fylgt og nż hęfni er kennd ķ litlum skrefum hefur til žessa reynst įrangursrķkust. Rannsóknir hafa einnig leitt ķ ljós aš til žess aš ķhlutun gagnist verši aš beina athygli barnsins frį óęskilegum athöfnum (t.d. sjįlfsörvandi hegšun) ķ uppbyggilegri athafnir (t.d. aš teikna eša pśsla), einnig er naušsynlegt aš styrkja reglulega og markvisst ęskilega hegšun.

Rannsóknir hafa sżnt aš žįtttaka foreldra ķ mešferš er mjög mikilvęg til žess aš auka įrangur mešferšar. Foreldrar vinna meš kennurum og mešferšarašilum og ķ sameiningu hjįlpast žeir aš viš aš finna śt hvaša hegšun žurfi aš bęta og hvaš eigi aš kenna. Foreldrar eru fyrstu kennarar barnsins, žess vegna leggja margar mešferšarįętlanir rķka įherslu į žaš aš žjįlfa foreldra til žess aš veita barni heima įframhaldandi mešferš. Rannsóknir hafa sżnt aš męšur og fešur sem fį žjįlfun ķ aš veita mešferš geta oršiš alveg eins góšir mešferšarašilar eins og faglega žjįlfašir kennarar og mešferšarašilar.

Atferlisžjįlfun

Atferlismešferš barna meš einhverfu og skyldar žroskaraskanir er afrakstur meira en žriggja įratuga rannsókna į atferlismótun ķ kennslu žessara barna. Dr. Ivar Lovaas og félagar söfnušu nišurstöšum rannsókna ķ atferlisgreiningu og felldu ķ heildstęša mešferš. Nišurstöšur rannsókna į žeirri mešferš mörkušu tķmamót žegar žęr voru birtar įriš 1987 en žęr sżndu fram į verulegar framfarir hjį žeim börnum sem höfšu notiš žessarar mešferšar.

Margir atferlisfręšingar vinna į žessu sviši og nżtast nišurstöšur śr nżjum grunn- og hagnżtum rannsóknum sķfellt til aš bęta žęr kennsluašferšir sem notašar eru. Lovaas ruddi brautina en margir leggja nś hönd į plóginn viš aš finna betri og įrangursrķkari leišir til aš kenna börnum meš einhverfu.

Ķ atferlismešferš eru ašferšir atferlisgreiningar notašar til aš kenna barninu aš veita umhverfi sķnu meiri athygli og lęra af žvķ. Barninu er kennd hegšun sem žaš hefur aš litlu eša engu leyti į valdi sķnu, t.d. tal, sjįlfshjįlp, leikur og félagsleg samskipti. Um leiš er lögš įhersla į aš draga śr eša uppręta óęskilega hegšun, t.d. žrįhyggjukennda hegšun.

Reynt er aš gera nįmiš hjį barninu sem skemmtilegast. Mikil įhersla er lögš į aš barniš upplifi sem flesta sigra, žvķ er barninu kennt ķ mörgum litlum skrefum svo aš minna verši um mistök. Ķ upphafi er barninu umbunaš fyrir rétta svörun meš einhverju sem žvķ lķkar, t.d. litlum matarbitum eša drykk. Maturinn eša drykkurinn er notašur til žess aš reyna aš hafa įhrif į lķkurnar į aš barniš endurtaki rétta svörun. Eftir žvķ sem žjįlfuninni mišar įfram dregur śr naušsyn žess aš nota mat og drykk. Ķ stašinn er hęgt aš nota hrós, kitl, klapp og annaš sem barninu finnst gaman aš.

Ķ byrjun er barninu yfirleitt kennt ķ afmörkušu umhverfi žar sem žaš er eitt meš žjįlfara sķnum. Žegar barniš hefur nįš valdi į tilteknu verkefni er unniš aš yfirfęrslu, ž.e. barninu er kennt aš vinna verkefniš einnig ķ öšru umhverfi og meš öšru fólki. Eftir žvķ sem geta barnsins eykst, fer žaš smįm saman aš vinna meš öšrum börnum og taka žįtt ķ žeirra vinnu.

Mešferšin fer fram bęši į heimili og ķ leikskóla eša skóla og taka foreldrar virkan žįtt ķ henni. Hśn krefst mikillar vinnu hjį barni, foreldrum og žjįlfurum til aš sem bestur įrangur nįist. En vinnan er mjög skemmtileg og skilar sér margfalt til baka!

Mešferšin į Ķslandi
Unniš hefur veriš viš žjįlfun nokkurra barna hér į landi ķ markvissri atferlismešferš sķšan 1995. Nśna fęr hópur barna į aldrinum 3-9 įra skipulagša atferlismešferš, sem fer fram į heimilum žeirra, ķ leikskóla eša ķ skóla. Nokkur barnanna eru žįtttakendur ķ fjölžjóšlegri rannsókn sem Ivar Lovaas stendur aš (The Multi-Site Young Autism Project). Sigrķšur Lóa Jónsdóttir, sįlfręšingur į Greiningar- og rįšgjafarstöš rķkisins, stjórnar rannsókninni hér į landi. Įrangur mešferšarinnar varš fljótt sżnilegur og męlanlegur og hefur žaš veriš mjög hvetjandi fyrir žį sem aš henni standa.

Hópur fólks hér į landi hefur nś talsverša žekkingu og reynslu ķ atferlismešferš barna meš einhverfu og nokkrir hafa ķ framhaldi af žvķ byggt sig upp ķ žvķ aš sinna rįšgjöf. Auk žess hefur rannsóknarverkefniš og nokkur sveitarfélög keypt rįšgjöf erlendis frį. Įframhaldandi uppbygging žekkingar žarf aš eiga sér staš til žess aš hęgt sé aš męta sķvaxandi eftirspurn eftir atferlismešferš sem uppfyllir žar til geršar faglegar kröfur.

Frį žvķ ķ įrsbyrjun 2000 hefur Greiningar- og rįšgjafarstöš rķkisins bošiš upp į grunn- og žjįlfunarnįmskeiš ķ atferlismešferš.
(Unniš meš hlišsjón af grein Sigrķšar Lóu Jónsdóttur og Önnu-Lindar Pétursdóttur (1996). Atferlismešferš fyrir börn meš einhverfu og skyldar žroskatruflanir. Tķmaritiš Žroskahjįlp 1. tbl. 1996)

TEACCH

TEACCH - er skammstöfun sem stendur fyrir: Treatment and Education of Autistic and related Communications handicapped Children (mešferš og kennsla barna meš einhverfu og skyldar bošskiptatruflanir). 

Hér er um aš ręša alhliša žjónustulķkan fyrir fólk meš einhverfu og fjölskyldur žeirra. Hugmyndakerfi TEACCH var fyrst sett fram įriš 1970 af prófessor Eric Schopler. Hann lagši til aš mešferš einstaklinga meš einhverfu yrši sérstaklega snišin aš žörfum, fęrni og įhuga hvers og eins. 

Lögš er įhersla į einstaklingsmat og śt frį žvķ er smķšuš žjįlfunar- og kennsluįętlun žar sem markvisst er unniš meš žį žętti sem styrkja fęrni, sjįlfstęši og įhuga barnsins. 

Mikil įhersla er lögš į aš skilja einhverfuna og ašlaga umhverfiš sem mest aš žörfum fólks meš einhverfu. Litiš er į einhverfu sem "sérstaka menningu" žvķ fólk meš einhverfu er mjög sérstakur hópur en meš įkvešin sameiginleg einkenni. Žaš er ekki markmiš śtaf fyrir sig aš gera fólk meš einhverfu eins og "venjulegt fólk" heldur frekar aš skilja og virša žeirra "menningu" og ašlaga umhverfiš aš žeirra žörfum og takmörkunum. Hér er ekki veriš aš vanmeta einstaklinginn eša vęntingar um įrangur, heldur er įherslan lögš į aš efla sterkar hlišar og įhuga fremur en aš einblķna um of į žęr veiku. Byggt er jant og žétt ofan į eins mikiš og lengi og einstaklingurinn ręšur viš. Fólk meš einhverfu hefur góšan sjónręnan styrkleika, žaš er nęmt į smįatriši, hefur gott minni, hefur sérstök įhugamįl og marga ašra hęfileika sem getur oršiš žeim mikill styrkur og grundvöllur fyrir sjįlfstęši sķšar į ęvinni. 

"Skipulögš kennsla" nefnist sś kennsluašferš sem žróuš hefur veriš innan TEAACH lķkansins. Rannsóknir hafa sżnt aš skipulögš kennsla hentar mjög vel "menningu einhverfra". Meš žvķ aš skipuleggja umhverfiš, setja upp dagskrį, vinnukerfi, sjónręnar vķsbendingar og veita yfirsżn yfir vęntingar, hefur įhrifamikil leiš veriš fundin til aš auka fęrni fóks meš einhverfu og gera žaš fęrara um aš framkvęma hluti įn stušnings frį öšrum og veršur žaš žar meš sjįlfstęšara. Žessir įherslužęttir eru sérstkalega mikilvęgir vegna žess aš allt og oft fęr žetta fólk ekki tękifęri til aš lęra aš vinna sjįlfstętt ķ mismunandi ašstęšum vegna skorts į frumkvęši og sjįlfstęši. 

Skipulögš kennsla getur fariš fram hvar sem er. Sum börn meš einhverfu geta vel nżtt sér kennsluašstęšur ķ almennum skólum į mešan önnur žurfa į sérhęfšari śrręši aš halda s.s. sérdeild aš hluta eša öllu leyti, žar sem nįmsefni og umhverfi er ašlagaš sérstaklega aš žörfum žeirra. TEACCH nįlgunin spannar vķtt sviš žvķ hśn tekur tillit til allra žįtta ķ lķfi einstaklings og fjölskyldu hans. Žó aš meginįherslan sé lögš į sjįlfstęša vinnu er ekki sķšur mikilvęgt aš efla bošskiptin, félagaslega fęrni og tómstundir. Reynt er aš skapa tękifęri til aš virkja žessa fęrni alls stašar. TEACCH nįlgunin er vęnlegust til įrangurs ef hśn er ķ stöšugri endurskošun og nęr yfir allar ašstęšur ķ lķfi viškomandi einstaklings. 

(Lausleg žżšing Svanhildar Svavarsdótur og Sigrśnar Hjartardóttur į umfjöllun Gary Mesibov um TEACCH (http//www.unc.edu/depts/teacch/))

Óhefšbundin mešferš

Foreldrar vilja aš sjįlfsögšu gera allt sem ķ žeirra valdi stendur til aš hjįlpa börnum sķnum. Margir eru žvķ fljótir til og vilja prófa żmsar mešferšarleišir. Sumar žessara mešferša eru žróašar af virtum fręšimönnum eša af foreldrum barna meš einhverfu, en žegar įrangurinn er rannsakašur vķsindalega kemur oftar en ekki ķ ljós aš mešferšin skilar litlu sem engu. Įšur en foreldrar eyša peningum og einstaklega dżrmętum tķma (žvķ fyrr sem barniš fęr mešferš žvķ betra) ķ nżja mešferš ęttu žeir aš ręša viš sérfręšinga og afla sér upplżsinga frį hlutlausum ašilum. Hér į eftir fer listi frį Gešheilbrigšismįlastofunun Bandarķkjanna (National Institute of Mental Health) yfir mešferšarleišir sem ekki hefur tekist aš sżna fram į aš gagnist flestum einhverfum börnum:

·          Facilitated Communication. Hér er gengiš śtfrį žvķ aš meš žvķ aš styšja viš handlegg og/eša fingur barns sem ekki getur tjįš sig megi hjįlpa žvķ aš tjį hugsanir sżnar meš žvķ aš styšja į hnappa į lyklaborši. Nokkrar vķsindalegar rannsóknir hafa veriš geršar į žessu, žęr hafa allar leitt ķ ljós aš žaš sem einhverfa barniš "skrifar" er ķ raun og veru hugsanir žess sem "ašstošar" žaš.

·          Holding therapy. Hér į móšir eša fašir barnsis aš fašma barniš ķ langan tķma ķ einu, žetta į aš gera jafnvel žótt barniš streitist į móti. Žeir sem męla meš žessari mešferš fullyrša aš žetta komi į sambandi milli foreldris og barns, mešmęlendur žessarar mešferšar hafa jafnvel gegniš svo langt aš fullyrša aš hśn örvi svęši ķ heilanum og stušli meš žvķ móti aš bata. Žaš eru engar vķsindlegar stašreyndir sem benda til žess aš fótur sé fyrir slķkum fullyršingum.

·          Auditory Integration training. Hér į barniš aš hlusta į żmsar tegundir af hljóšum, markmišiš er aš bęta mįlskilning barnsins. Fylgjendur segja žaš hjįlpa einhverfu fólki aš skynja umhverfiš rétt. Žegar žetta hefur veriš prófaš ķ vķsindalegum rannsóknum hefur komiš ķ ljós aš žessi ašferš er ķ raun ekkert įhrifameiri en aš hlusta į tónlist.

·          Dolman/Delcato ašferšin. Hér er fólki gert aš skrķša og hreyfa sig eins og žaš gerši į fyrri žroskaskeišum ķ žeim tilgangi aš lęra žaš sem žaš fór į mis viš ķ fyrstu tilraun. Enn og aftur, žaš eru ekki til neinar vķsindalegar rannsóknir sem benda til aš žessi mešferš skili įrangri.

Žaš er mjög mikilvęgt aš foreldrar afli sér įreišanlegra og hlutlausra upplżsinga um mešferš įšur en įkvöršun er tekin um hana. Įętlanir sem byggja ekki į traustum forsendum og įn įbyggilegra rannsókna geta gert meiri skaša en gagn.

Nokkur atriši til aš hafa ķ huga žegar velja į mešferš

Hérna eru nokkrar spurningar sem geta veriš gagnlegar aš velta fyrir sér žegar foreldrar velja um hvaša mešferš gęti hentaš best sķnu barni:

·         Hver hefur įrangurinn oršiš hjį öšrum börnum?

·         Hve mörg börn hafa getaš stundaš heimaskóla/hverfisskóla sinn og hvernig hefur žeim vegnaš?

·         Hefur starfsfólk nęga žjįlfun og reynslu til aš vinna meš einhverfum börnum og unglingum?

·         Hvernig er stašiš aš skipulagi į leikjum og starfi?

·         Hversu mikla athygli mun barniš fį?

·         Hvernig er fylgst meš framförum? Mun einhver fylgjast nįiš meš hegšun barnsins og skrį nišur žaš sem skiptir mįli?

·         Er fylgt fastri rśtķnu į daginn?

·         Mun barniš fį ķ hendur krefjandi verkefni og fęr žaš hrós/višurkenningu fyrir aš standa sig vel?

·         Er gert rįš fyrir žvķ aš foreldri geti haldiš mešferš įfram žegar heim er komiš?

·         Hver er kostnašur mešferšar, bęši ķ tķma og peningum?

Eru til lyf til aš halda einkennum einhverfu nišri?

Žaš eru engin lyf til sem geta lagaš žį taugafręšilegu röskun sem tališ er aš orsaki einhverfu. Vķsindamenn hafa samt komist aš žvķ aš sum lyf, sem hafa veriš žróuš til aš mešhöndla ašrar raskanir, geta ķ sumum tilfellum haldiš nišri einkennum einhverfu. Stundum mį til dęmis halda afmörkušum ofvirknieinkennum barna meš einhverfu nišri meš žvķ aš gefa žeim Ritalķn. Einnig hefur stundum reynst gagnlegt aš gefa einhverfu fólki lyf sem ętluš eru til aš mešhöndla įrįttu-žrįhyggju röskun. Žessi lyf geta, ķ sumum tilfellum, dregiš śr įrįttuhegšun žeirra sem eru einhverfir.

Žaš er mikilvęgt aš foreldrar ręši žessi mįl vel og vandlega viš lękni įšur en įkvöršun um lyfjamešferš er tekin. Einstaka sinnum hafa til aš mynda einkenni einhverfu versnaš af lyfinu Ritalķn. Lęknir barnsins veitir frekari upplżsingar um lyf sem gęti veriš hentugt aš reyna. Žį er einnig mikilvęgt aš hafa žaš ķ huga aš ekkert lyf hefur fengiš samžykki frį Lyfjaeftirlitinu sem višurkennd mešferš viš einhverfu.

 

Hvaša žjónusta er ķ boši?

Eftir aš barn hefur veriš greint meš einhverfu žarf aš huga aš žvķ hvaša nįmsleišir standa žvķ til boša.

Žjónusta og mešferš barna meš einhverfu er į įbyrgš skólayfirvalda, félagsžjónustu og svęšisskrifstofu um mįlefni fatlašra. Skólayfirvöld hvers sveitarfélags eiga aš sjį um aš veita žessum börnum, sem og öšrum, menntun viš žeirra hęfi. Sérdeildir fyrir börn meš einhverfu eru ķ žremur skólum į höfušborgarsvęšinu, Digranesskóla ķ Kópavogi, ķ Langholtsskóla og Hamraskóla ķ Reykjavķk. Ķ žessum sérdeildum er unniš eftir TEAACH kerfinu. Börnum meš einhverfu er oft einnig bošiš upp į atferlisžjįlfun ķ skólanum, žį er unniš markvisst aš žvķ aš žau geti stundaš nįm ķ venjulegri skólastofu meš sķnum jafnöldrum. Į undanförnum įrum hefur žaš fęrst ķ vöxt aš foreldrar bišji um žessa žjónustu. Samkvęmt upplżsingum Fręšsluyfirvalda ķ Reykjavķk eru 16 börn ķ atferlisžjįlfun ķ skólaumdęmi Reykjavķkur.

Sambżli og mešferšarheimili

Į höfušboragarsvęšinu er eitt mešferšarheimili starfrękt fyrir unglinga meš einhverfu, einnig er starfrękt mešferšarheimili fyrir börn meš einhverfu. Žį eru žrjś sambżli fyrir fulloršiš fólk meš einhverfu starfandi į höfušborgarsvęšinu og einn verndašur vinnustašur, fulloršiš fólk meš einhverfu starfar einnig į almennum vinnumarkaši. 

Ęgir Mįr Žórisson BA ķ sįlfręši
Yfirlestur og rįšgjöf: Evald Sęmundsen sįlfręšingur og Stefįn Hreišarsson barnalęknir

Til baka

Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.