Börn/Unglingar / Greinar

Žroskaskeiš barna

Engin ein uppeldisašferš dugir ķ öllum tilvikum. Börn eru hvert öšru ólķk og bregšast ekki öll eins viš ašstęšum. Einnig žarf aš miša uppeldi viš žroska barns. Žęr ašferšir sem gefast vel žegar įtt er viš lķtil börn sem eru rétt aš byrja aš ganga og kynnast heiminum henta sķšur žegar įtt er viš unglinga. Ešlilegt er aš hvetja fimm įra barn til aš leggjast til hvķlu meš žvķ aš lofa aš lesa fyrir žaš sögu, en sama ašferš dugir varla į ungling. Róleg umręša um réttindi og skyldur getur hentaš vel til aš vekja barn į fermingaraldri til vitundar um samband žess viš ašra, en svipuš umręša hentar varla fyrir fjögurra įra barn. Vegna žess aš uppeldi og uppeldisašferšir verša aš mótast af žroska žess barns sem įtt er viš er hér lżst ķ stórum drįttum helstu žroskaskeišum barnsins og einkennum žeirra meš tilliti til uppeldis og žeirra krafna sem ešlilegt er aš gera til barna. Skipting ķ ęviskeiš mótast aš nokkru leyti af lķfsskilyršum og ašstęšum ķ hverju landi. Til dęmis er ekki żkja langt sķšan fariš var aš lķta į unglinga sem sérstakan hóp meš sérstaka siši.

Įrunum žegar eiginlegt uppeldi fer fram, frį fęšingu žar til fólk hefur öšlast fullgildan žegnrétt um tvķtugt, er gjarnan skipt ķ fjögur skeiš og segja mį aš sś skipting eigi sér langa hefš, bęši ķ fręšum um žroska barna og ķ hversdagsumręšu um sama efni. Fyrsta skeišiš er įrin tvö frį žvķ aš barn kemur ķ heiminn og žar til žaš byrjar aš tala fyrir alvöru. Annaš skeišiš nęr sķšan til žess tķma sem žaš lęrir aš lesa og skrifa, um žaš bil sjö til įtta įra. Žį tekur viš žrišja skeišiš sem lżkur žegar barn veršur kynžroska. Sķšasta skeišiš nęr yfir unglingsįrin žar til fólk veršur fullvešja. Ķ daglegu mįli eru žessi ęviskeiš ekki nįkvęmt afmörkuš en ekki er frįleitt aš kalla fyrsta skeišiš frumbernsku. Nęsta skeiš fer nokkurn veginn saman viš žaš sem kallaš er bernska. Sķšan mį segja aš ęska taki viš og sķšast unglings? eša ungdómsįr.

Slķk skipting er algeng ķ kenningum um vitsmuna? og félagsžroska barna og į sér einnig stoš ķ hefšum sem lśta aš umönnun barna og žeim verkefnum sem žeim eru ętluš. Börn ķ frumbernsku eru kölluš ómįlga og umönnun žeirra er um margt sérhęfš eins og oršin sem žeim eru valin lżsa best. Žau eru kölluš hvķtvošungar, reifa? og blautabörn, brjóstmylkingar og ungabörn. Oršin vķsa flest til žess aš hreinlęti og fęšugjöf séu mikil aš fyrirferš ķ umönnun barna į žessum aldri.

Frumbernska

Žroski er hrašastur fyrstu įrin eftir fęšingu. Spyrja mį til gamans hvort rśmlega tveggja įra barn sé lķkara nżfęddu barni eša fulloršnum manni. Svariš veršur vęntanlega aš mįlskilningur og hreyfifęrni tveggja įra trķtils geri hann, žótt lķtill sé, svo ólķkan ósjįlfbjarga nżbura aš honum svipi žrįtt fyrir allt meira til fulloršins manns.

Ķ frumbernsku hefur barn ekki stjórn į hreyfingum sķnum og hvötum og skilningur žess į mįli er lķtill sem enginn. Žaš er algerlega hįš öšrum um fęšu, hreinlęti og hreyfingu. Žetta įstand kemur aušvitaš ķ veg fyrir aš kröfur séu geršar til žess nema žį ķ mjög óverulegum skilningi. Aušvitaš eru samskipti viš barniš żmiss konar bęši ķ umönnun, leik og atlotum, en barninu er ekki gert aš bera įbyrgš į einu eša neinu. Žaš byrjar rétt aš lęra aš sumt sé bannaš, žegar į žaš er hrópaš: "Nei, ekki, uss og skamm." Og žaš fer smįm saman aš sinna tilmęlum af einföldustu gerš. Kröfur til barna verša aš mótast af hęfni žeirra og varla verša geršar flóknar kröfur til žessara barna. Reyndar er athyglisvert aš į žessum aldri eru sennilega geršar heldur meiri kröfur til frumburša en yngri systkina, nokkuš sem rekja mį til įkafa og bjartsżni foreldra. Žetta kann aš skżra nokkra fylgni milli rašar barns ķ systkinahópi og męldrar greindar į greindarprófum, en elstu börn męlast aš jafnaši meš örlķtiš hęrri greind en yngri systkini.

Žó svo aš félagsžroski į žessum įrum sé takmarkašur er nęsta vķst aš börn yngri en tveggja įra hafa bęši gaman og gott af samneyti viš ašra, einföldum leikjum og samręšum. Enda žykir mörgum fulloršnum mjög įnęgjulegt aš fįst viš börn į žessum aldri og reyna aš skilja tįkn žeirra, bendingar og brölt af żmsu tagi. Nišurstöšur nęr allra rannsókna į samskiptum foreldra og smįbarna stašfesta aš börn njóta žess meš żmsum hętti ef foreldrar eru nęmir į fyrirętlanir žeirra og višbrögš.

Bernska

Margvķsleg žroskaferli žoka barni smįtt og smįtt frį žvķ aš vera bjargarlaust smįbarn ķ įbyrga vitsmunaveru. Eftir žvķ sem žroska barns vindur fram verša įhrif skilnings og hugsunar žess į hegšun smįm saman meiri.

Skilningur barna eykst aušvitaš vegna aukinnar reynslu, en einnig vegna betra minnis og vegna aukins hęfileika barnsins til aš meta og vinna meš fleiri en eina hugmynd ķ einu. Lķtiš barn er aš jafnaši fljótt aš gleyma og viršist ekki geyma ķ huga sér margar hugmyndir aš vinna śr eša sem gera žvķ kleift aš draga kerfisbundnar įlyktanir. Hugarheimur barnsins hefur žvķ ekki eins skipuleg įhrif į hegšun žess og sķšar veršur. Hegšunin mótast žvķ mest af umhverfinu, hugdettum og umbśšalausum löngunum barnsins. Hęfileikinn til aš meta ašstęšur eykst žó smįm saman og barniš fer brįtt aš geta unniš meš nokkrar hugmyndir ķ einu.

Allir foreldrar reyna aš innręta börnum sķnum reglur sem žau eiga aš hlķta. En žeir hafa lķka rekiš sig į aš žaš er ekki alltaf einfalt mįl. Skilningur barns viršist til dęmis koma į undan hegšuninni. Žau gera oft eitt og annaš įn žess aš hugsa sig um, en žaš lżsir hvatvķsi žeirra. Börn geta vitaš af tiltekinni reglu og jafnvel ętlaš sér aš fara eftir henni įn žess žó aš žeim takist žaš.

Sem dęmi um hvatvķsi barna į žessum aldri mį nefna tilraun žar sem börnum į aldrinum tveggja til fjögurra įra var sagt aš kreista gśmmķbolta žegar gręnt ljós kviknaši į sérstökum götuvita ķ tilraunastofunni, en aš kreista ekki žegar rautt ljós kviknaši. Börn į žessum aldri, einkum žau yngri, höfšu rķka tilhneigingu til žess aš kreista boltann alltaf žegar ljós kviknaši, sama hvernig žaš var į litinn. Žetta mį lķklega rekja til žess hve stutt er frį umhverfisįreitum ķ athafnir hjį litlum börnum. Įšur en žau fara aš nota tungumįliš, reglur og varnašarorš til žess aš stilla sig, bregšast žau beint viš umhverfinu.

Žaš žżšir lķtiš aš krefja fjögurra įra barn af mikilli festu um aš standa viš loforš, til dęmis aš snerta ekki stóra blómiš ķ stofunni eša blóta aldrei aftur. Žegar barniš sér stóra blómiš veršur svo freistandi aš snerta žaš aš žaš veršur nįnast óhjįkvęmilegt. Og žegar barniš veršur reitt gufa reglur og loforš upp, jafnvel enn fyrr en gerist hjį fulloršnum. Slķka yfirsjón lķtils barns er varla hęgt aš kalla svikiš loforš.

Aukinn oršaforši og mįlžroski į žįtt ķ žvķ aš auka almennan skilning barna į umhverfi sķnu. Sama gildir um hęfileika til aš huga aš nokkrum hlutum ķ einu. Eftir žvķ sem börn žroskast verša žau sķfellt hęfari til aš meta mörg atriši ķ einu meš hlišsjón af ólķkum sjónarmišum. Žaš žarf til dęmis allnokkurn oršaforša og talsverša fęrni til žess aš skilja setningu eins og "aušvitaš mįtt žś fara śt aš leika, en ekki nema žś bišjir Valgeir litla afsökunar fyrst".

Žegar börnin skilja hegšunarreglur, muna žęr og geta stillt sig um aš hegša sér į hvatvķsan hįtt meš hlišsjón af žeim, veršur aušvitaš breyting į sjįlfsstjórn žeirra. Žau verša žį ekki eins hįš umhverfisįreitum og įšur. Žau stilla sig meš hjįlp reglna. Hvatvķsi barna minnkar meš aldrinum og sjįlfsstjórn žeirra eykst alla jafna.

Reynsluleysi og vanžroskaš minni setja hugsun barna skoršur. Eitt af žvķ sem einkennir barn sem er yngra en sex til sjö įra er vanhęfni žess til aš skilja sjónarmiš annarra eša setja sig ķ žeirra spor. Börnum hęttir žvķ til aš skilja alla hluti afar jaršneskum skilningi, einkum meš tilliti til eigin hagsmuna. Meš žvķ er ekki sagt aš žau geti ekki veriš blķš og sżnt öšrum samśš. Sś samśš dregur žó oftast dįm af žeirra eigin stöšu. Tveggja įra barn reynir til dęmis aš hugga móšur sķna meš žvķ aš sękja handa henni bangsann sinn.

Takmarkanir į skilningi barna į žessum aldri gera žau žó sķšur en svo erfiš eša leišinleg žvķ aš hugarheimur žeirra er afar heillandi. Mörk ķmyndunar og veruleika eru lķka mjög óljós į žessu ęviskeiši og į žessum aldri lęra žau merkingu orša meš virkri tślkun og virkri notkun. Fimm įra drengur fęr aš vita aš mašur sem er ķ heimsókn hjį föšur hans heitir Gestur. "Hvaš heitiršu žį žegar žś er heima hjį žér?" spyr sį litli alveg forviša. Spurningin varpar ljósi į žaš hvernig barniš reynir aš skilja umhverfi sitt, en athugar ekki aš orš sem hefur almenna merkingu getur lķka veriš sérnafn.

Ęska

Ein mikilvęgasta breyting sem veršur į lķfi barna žegar sjö įra aldri er nįš er formleg skólaganga. Heimurinn stękkar og börnin öšlast nżja reynslu sem žįtttakendur ķ bekkjarstarfi žar sem vinna žeirra og hegšun er undir smįsjį. Kennari og skóli gera til žeirra nżjar kröfur. Žau reyna, bęši sjįlf og meš žvķ aš fylgjast meš bekkjarfélögum sķnum, hvernig žaš er aš męta žessum kröfum og eins hvernig žaš er aš uppfylla ekki žęr kröfur sem til žeirra eru geršar. Žetta tķmabil ķ ęvi barnsins einkennist af athafnasemi og fróšleiksfżsn, bęši ķ leik og starfi.

Sex til tólf įra börn greina sig aš mörgu leyti frį tveggja til fimm įra börnum. Hugsun žeirra og ašferšir til aš muna eru miklu skipulegri en įšur og hęfni žeirra til aš leysa bókleg og verkleg verkefni hefur aukist. Oršaforši eykst hröšum skrefum og žau skilja óhlutbundin orš smįm saman betur. Žar mį nefna orš sem lżsa skapgerš, tilfinningum og fyrirętlunum annarra, orš eins og heišarlegur, sanngjarn, hjįlpsamur, sįr og kįtur. Žó lętur žeim ekki vel aš fjalla meš hįfleygum hętti um félagslķf eša skilning sinn į umhverfi sķnu.

Smįm saman žroskast hęfni žeirra til aš lķta ķ eigin barm og setja sig ķ spor annarra. Žau verša ę fęrari um aš ašgreina og samręma ólķk sjónarmiš. Žessi hęfni birtist til dęmis vel žegar taka žarf įkvöršun um ķ hvaša leik skuli fariš. Ekki į ašeins aš fara ķ žann leik sem "ég" vil, heldur er lagt til aš fyrst skuli fariš ķ leikinn sem "ég" vil en sķšan ķ leikinn sem "žś" vilt. Žannig er reynt aš gera bįšum til hęfis. Į žessum aldri sjį börnin lķka aš reglur eru ekki óumbreytanlegar eins og eitthvert ytra vald. Žau bśa gjarnan sjįlf til reglur ķ leikjum og leggja įherslu į aš žeim skuli fylgt.

Einnig eykst žörf barna fyrir vinįttu. Žau verja ę meiri tķma meš jafnöldrum sķnum og eignast gjarnan įkvešna vini. Vinįttubönd į žessum aldri mótast mešal annars af breyttum skilningi barna į vinįttu og aukinni innsżn ķ hugarheim annarra. Hugmyndir žeirra um vinįttu fela ķ sér aš vinum falli vel hvor viš annan, žeir hafi įnęgju af aš umgangast, hjįlpist aš, hafi sömu įhugamįl eša segi hvor öšrum leyndarmįl. Žannig leggja žau įherslu į tvķhliša samband. Ekki er nóg aš ašeins öšrum falli vel viš hinn, sem gęti vel veriš uppi į teningnum hjį yngri börnum, heldur verša tilfinningarnar aš vera gagnkvęmar.

Algengast er aš börn į žessum aldri sękist einkum eftir samvistum viš önnur börn af sama kyni. Vinir deila įhugamįlum og leyndarmįlum, skiptast į skošunum og bindast tilfinningalega. Ķ slķkum samskiptum žroskast félagsleg hęfni barna mikiš, jafnvel meira en ķ samskiptum viš fulloršna aš mati sumra. Sjįlfsvitund žeirra žroskast einnig. Börn öšlast öryggi viš aš eiga vini og hefur sś tilfinning jįkvęš įhrif į žį mynd sem žau hafa af sjįlfum sér ķ samskiptum viš ašra. Börn sem ekki eiga vini og er jafnvel hafnaš ķ félagahópi sżna minni félagshęfni en önnur börn. Til dęmis eiga vinalķtil börn erfitt meš aš tileinka sér almennar reglur ķ samskiptum sem lęrast ķ félagahópnum, svo sem tillitssemi, og skipta svo miklu mįli um hvernig žeim gengur aš ašlagast hópnum. Einnig hefur komiš ķ ljós aš jįkvęš višhorf barna til skólans litast mjög af tengslum žeirra viš bekkjarfélaga ķ upphafi skólaįrs og žvķ hvort žau eiga vin eša vini ķ skólanum.

Ungdómur

Kynžroskaaldurinn er višburšarķkur fyrir börn. Žau vaxa hratt og śtlit žeirra breytist eftir žvķ. Žau fara aš sżna gagnstęšu kyni aukinn įhuga. Sumir tala einnig um aš unglingar į tilteknum aldri séu svo uppteknir af sjįlfum sér og kunningjahópi sķnum aš heimsmynd žeirra verši nęstum eins takmörkuš og barna į bernskuskeiši. Sś tilhneiging aš apa alla hluti eftir nęsta unglingi gengur žó tiltölulega fljótt yfir.

Įstęša er til žess aš vekja athygli į žvķ aš fįar rannsóknir stašfesta žaš, sem stundum er sagt, aš unglingsįr séu tiltakanlega erfitt ęviskeiš. Aušvitaš er žroski unglinga margvķslegur og žau verkefni sem unglingur žarf aš takast į viš eru fjölbreytt og oft strembin. En unglingsįrin eru fleiri en eitt og fleiri en tvö og žvķ fer fjarri aš öll žroskaverkefnin dembist yfir unglinga į sama tķma. Einnig aukast smįm saman hęfileikar unglinganna til aš takast į viš vanda, móta sjįlfsmynd sķna, framtķšarįform, kynķmynd og fleira. Žį benda flestar rannsóknir lķka til žess aš kynslóšabiliš, mikill įgreiningur unglinga og foreldra um hvaš gefi lķfinu gildi, sé fyrirferšarmeira ķ skįldsögum og blašafrįsögnum en ķ veruleikanum sjįlfum.

Vegferš barna frį hvatvķsi til sjįlfsstjórnar, frį skilningsleysi til innsęis, er margžętt og flókin. Ķ ljósi žess er naušsynlegt aš minna į žann mikla mun sem hugsanlegt er aš komi fram į žroska žeirra og žarf ekki endilega aš vera įhyggjuefni uppalenda. Sum börn tala skżrt um žriggja įra aldur, önnur ekki fyrr en sjö įra. Hvort tveggja getur veriš innan ešlilegra marka. Börn taka śt hrašvaxtarskeiš sitt į mismunandi tķma. Žannig getur veriš verulegur munur į stęrš tveggja unglinga į tilteknu tķmabili įn žess aš žaš gefi góšar vķsbendingar um stęršarmun žeirra į fulloršinsįrum. Sama gildir um hęfileika. Börn eru misfljót aš tileinka sér hęfni og žurfa mismikla ęfingu. Žetta er mikilvęgt fyrir uppalendur aš hafa ķ huga, til žess aš žeir missi ekki móšinn žegar tiltekinn žroski veršur ekki nįkvęmlega ķ samręmi viš hlišstęšan žroska hjį öšrum börnum eša samkvęmt alhęfingum fręšikenninga og fróšleiksbęklinga. Hafi foreldrar hins vegar rökstuddar įhyggjur af žroska eša hegšun barna sinna er vissara aš lįta sérfręšinga athuga hvort tilefni sé til sérstakra ašgerša.

Siguršur J. Grétarsson, sįlfręšingur og Sigrśn Ašalbjarnardóttir, uppeldisfręšingur

Til baka

Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.