Börn/Unglingar / Greinar

Aš komast ķ gegnum gelgjuskeišiš

Breytingar unglingsįranna

Breytingar unglingsįranna hefjast žegar stślkur eru u.ž.b. 11 įra og piltar 13 įra. Hórmónabreytingarnar sem žessu valda byrja ķ raun og veru nokkrum įrum fyrr og geta žį valdiš skapstyggš og eiršarleysi. Breytingarnar hefjast fyrr hjį stślkum en piltum og fyrstu žrjś, fjögur įrin viršist sem žęr žroskist mun hrašar en piltarnir. Eftir žaš fara strįkarnir aš nį stelpunum ķ žroska. Um 17 įra aldur verša börnin oršin ungt fólk, kannski jafnstór foreldrum sķnum og geta sjįlf eignast börn. Dóttirin er lķkamlega tilbśin eignast börn kannski um žaš leyti sem móširin fęr tķšahvörf. Tękifęrin og skemmtanirnar sem bjóšast unglingunum fęr foreldra til aš lķša eins og žeir séu oršnir gamlir, jafnvel finna žeir fyrir vott af afbrżšisemi. 

Ķ ljósi žessara öru breytinga veldur žaš tępast undrun aš unglingar hafi miklar įhyggjur af śtliti sķnu. Žeir žurfa mikillar hughreystingar viš, sérstaklega ef žeir vaxa og žroskast ekki jafn hratt og vinir žeirra. Unglingarnir og foreldrar hefšu örugglega minni įhyggjur ef žeir vissu hvaš mikill munur vęri į žvķ hvenęr vöxtur og žroski hefst, hvenęr stślkur byrja aš hafa į klęšum og hvenęr piltar fara ķ mśtur. Ķ allan žennan vöxt og žroska žarf heilmikla orku sem gęti aftur veriš įstęšan fyrir žvķ hvers vegna unglingar žurfa svo mikinn svefn. Aušvitaš getur veriš ergjandi hversu lengi žeir sofa frameftir en yfirleitt er ekki leti um aš kenna. 

En unglingar stękka ekki bara į žessum aldri, byrja aš raka sig og hafa blęšingar. Žeir fara aš hugsa öšruvķsi og lķšan žeirra er önnun en var. Unglingar byrja aš mynda nįin sambönd utan fjölskyldunnar og eignast vini į eigin reki. Sambandiš viš fjölskylduna breytist einnig žar sem vinįtta utan hennar veršur mikilvęgari. 

Įgreiningur veršur fyrst nś žegar unglingurinn fer aš hafa eigin skošanir sem foreldrarnir deila e.t.v. ekki meš honum. Eins og allir vita eyša unglingar afskaplega miklum tķma hver meš öšrum, saman eša ķ sķma. Žótt žessi sķfellda samveri ergi margt foreldri er žaš vitaš mįl aš hśn er afskaplega mikilvęg fyrir unglinginn. Hann žroskar sjįlfsvitund sķna utan fjölskyldunnar į žennan hįtt. Vinįttubönd sem myndast į gelgjuįrunum hjįlpa unglingunum aš lęra aš umgangast annaš fólk. Föt og śtlit verša mjög mikilvęg, bęši til aš sżna samtöšu meš vinum og til aš minna foreldra į sjįlfstęši sitt. Foreldrum lķšur oft sem žeim sé hafnaš og į vissan hįtt er raunin sś. Höfnunin er unga fólkinu naušsynleg til aš verša aš fulloršnu fólki meš eigin persónuleika. Tuš og rifrildi į heimilinu gętu veriš daglegt brauš. Engu aš sķšur bera unglingar yfirleitt mikla viršingu fyrir foreldrum sķnum. Höfnunin og rifrildin koma kannski foreldrunum sjįlfum sem mannverum lķtiš viš, unglingurinn er öllu heldur rķfast viš "foreldrahlutverkiš". Unglingurinn veršur smįm saman aš öšlast sjįlfstęši sitt til aš geta höndlaš eigiš lķf. 

Ķ barįttunni viš aš verša sjįlfstęš neytir ungt fólk żmissa bragša en uppgötva oft reynsluleysi sitt ef ķ haršbakkann slęr. Žetta ójafnvęgi kemur fram ķ sjįlfsöryggi žeirra og hegšun, žau viršast fulloršin eina stundina en lķtil og hjįlparžurfi žį nęstu. Žegar sjįlföryggiš žrżtur, eša unglingurinn er ķ uppnįmi, finnst honum hann vera barnalegur og ķ staš žess aš sżna žaš į hreinskilinn hįtt fer hann ķ fżlu. Foreldrar žurfa aš vera sveigjanlegir til aš kljįst viš breytingar unglingsįranna og žeim finnst žeir oft vera undir talsveršu įlagi. 

Aš taka įhęttur 
Gelgjuskeišiš er tķminn žegar byrjaš er aš sjį heiminn raunsęjum augum og reynt aš fótfesta sig ķ honum. Žetta leišir af sér margs konar tilraunir af hįlfu unglinganna, margar hverjar hęttulegar. Fólk į žessum aldri žrįir einnig spennu sem flestum fulloršnum finnst erfitt aš skilja og ęsandi athafnir eru oftast hęttulegar. Sem betur fer fį flestir unglingar śtrįs ķ gegnum tónlist eša ķžróttir sem krefjast lķkamlegrar orku en fela ķ sér litla hęttu. 

Hvers konar tilraunastarfsemi į sér staš, hvort sem er drykkja, reykingar eša fķkniefnaneysla, oftast ķ félsgsskap annarra. Žeir sem "fikta" ķ einrśmi eru ķ mikilli hęttu. Varnašarorš frį öšrum unglingum hafa nefnilega oftast meiri įhrif en fortölur fulloršinna.

Algeng vandamįl į unglingsįrum

Tilfinningaleg vandamįl
Rannsóknir sżna aš fjórum af hverjum tķu unglingum hefur einhvern tķma lišiš svo illa aš žeir hefšu helst viljaš grįta og komast burt frį öllu og öllum. Į mešan į gelgjuskeišinu stendur lķšur einum af hverjum fimm svo illa aš žeim finnst lķfiš ekki žess virši aš lifa žvķ. Žessar algengu tilfinningar geta komiš af staš žunglyndi sem öšrum er ekki aušvelt aš koma auga į. Ofįt, syfja og stöšugar įhyggjur af śtliti geta einnig veriš merki um vanlķšan. Żmis konar fęlni og kvķšaköst eru til stašar. Nżlegar rannsóknir sżna aš jafnvel fjölskyldu og vinum getur yfirsést žessi andlega vanlķšan.

Kynferšisleg vandamįl 
Hinar stórkostlegu lķkamlegu breytingar sem verša į unglingsįrunum geta veriš óžęgilegar, sér ķ lagi žeim sem eru feimnir og veigra sér viš aš spyrja. Ašrir hafa óešlilega mikinn įhuga į kynlķfi og monta sig óspart af reynslu sinni į žvķ sviši. Meira en helmingur ungs fólks mun hafa samfarir fyrir 16 įra aldurinn og aš óttinn viš žungun tekur sinn toll į unglingsįrunum. Žar aš auki er ólöglegt aš hafa kynmök fyrir 18 įra aldur. Žeir sem byrja kynlķf ungir eru ķ meiri hęttu en jafnaldrar, bęši hvaš varšar ótķmabęra žungun og heilsufarsleg vandamįl. Alnęmi veldur mörgum unglingnum įhyggjum. Lķka gęti unglingur veriš ķ vafa um kynhneigš sķna. 

Stušningur, handleišsla og nįkvęmar upplżsingar um hinar żmsu hlišar kynlķfs eru vel žegnar, bęši frį foreldrum, skólanum eša heimilislękni. 

Flestir unglingar eru varkįrir ķ vali sķnu į bólfélaga. Lauslęti eša endurtekiš įhęttusamt kynlķf įn getnašarvarna eru oft merki um tilfinningaleg vandamįl. Žaš gęti lķka veriš merki um įhęttusamt lķferni, unglingar sem taka įhęttur į einu sviši eiga žaš til aš taka įhęttur į öšrum svišum. 

Hegšunarvandamįl 
Unglingar og foreldrar kvarta hver yfir hegšun annars. Foreldrum finnst žeir hafi misst stjórnina eša įhrifin yfir börnunum sķnum. Svo er ekki. Unglingar vilja aš foreldrar setji žeim skżrar reglur en žeir taka žaš engu aš sķšur óstinnt upp finnist žeim reglur foreldranna ósanngjarnar og komi ķ veg fyrir frelsi sitt og sjįlfstęši. Foreldrar og unglingar eru oft ósammįla, enda er sundurlyndi einn žįttur žess aš verša aš sjįlfstęšum einstaklingi. Allt er žetta ešlilegt innan vissra marka, en getur fariš śr böndunum. Foreldrar missa žį algerlega stjórnina, vita ekki lengur hvar barniš er nišurkomiš, hvaš žaš ašhefst eša yfir höfuš hvaš er aš brjótast um ķ žvķ. Reynslan sżnir aš unglingum getur veriš mikil hętta bśin ef enginn veitir žeim eftirtekt og fylgist meš žeim, hvar žeir séu, hvaš aš gera og meš hverjum. Žaš er žvķ mikilvęgt fyrir foreldrana aš spyrja óspart. 

Vandamįl ķ skóla
Žegar unglingur neitar aš fara ķ skólann er orsakanna oftast aš leita til ašskilnašarkvķša žess frį foreldrunum aš gera. Mį vera aš slķkt hafi lķka komiš fyrir ķ barnaskóla. Žessi börn žjįst jafnan af lķkamlegum einkennum, svo sem höfušverk og magaverk. 

Önnur męta ķ skólann en skrópa svo. Venjulega eru žetta börn óhamingjusöm heima fyrir og óįnęgš ķ skólanum og kjósa aš eyša deginum meš einhverjum öšrum sem lķšur įlķka. 

Tilfinningaleg vandamįl hafa įhrif į frammistöšu ķ skóla. Aš vera meš sķfelldar įhyggjur af lķšan sinni eša vandamįlum heima fyrir veldur einbeitingarskorti. 

Žrżstingur frį foreldrum og kennurum um aš standa sig vel er oftast af hinu góša af žvķ aš unglingar vilja gjarnan skara fram śr. Sķfellt tuš og nöldur hefur venjulega žveröfug įhrif į žaš sem til var ętlast. 

Aš komast upp į kant viš lögin 
Flest unglingar brjóta ekki lögin og žeir sem žaš gera eru ķ meirihluta piltar. Oftast er um aš ręša eitt einstakt tilfelli. Endurtekin afbrot endurspegla e.t.v. heimilislķfiš en gętu lķka endurspeglaš óhamingju eša tilfinningalegt uppnįm. Eigi unglingur ķ vandręšum viš laganna verši er naušsynlegt aš komast aš lķšan hans. 

Įtvandamįl 
Algeng įstęša óhamingju er offita sem kemur mörgum unglingnum ķ vķtahring vanlķšunar. Of feitir unglingar sem grķn er gert aš, ķ skóla, heima og annars stašar verša žunglyndir og fį brįtt ógeš į sjįlum sér. Žeir einangrast smįm saman, borša sér til huggunar og vandamįliš veršur sķfellt verra. Megrun getur einnig aukiš į vandann ef ekki er rétt stašiš aš. Mun mikilvęgara er aš gęta žess aš unglingurinn sé įnęgšur, hvort sem hann er feitur eša mjór. Margir unglingar eru ķ megrun, sér ķ lagi stślkur, en sem betur fer eiga fįar viš įtraskanir aš strķša, eins og lystarstol eša lotugręšgi. Žessir sjśkdómar er lķklegri til aš hrjį žęr sem hefja stranga megrun, hafa lķtiš sjįlfsįlit, eru undir įlagi og hafa veriš feitar sem börn. 

Fķkniefni, leysiefni og įfengi
Flestir unglingar nota aldrei fķkniefni eša leysiefni og žau sem prófa hętta žvķ eftir nokkur skipti. Žrįtt fyrir aš įróšurinn beinist nįnast allur aš eiturlyfjum er įfengi algengasta fķkniefniš sem veldur unglingum vandamįlum. Misnoti unglingur einhver slķk efni ętti žaš ekki aš fara framhjį foreldrum hans, sérstaklega ef hann sżnir miklar skapgeršarbreytingar. 

Misnotkun
Aš lokum mį nefna aš lķkamlegt, andlegt eša kynferšislegt ofbeldi getur komiš upp į unglingsįrum og valdiš öllum vandamįlunum sem eru talin upp hér aš framan. Fjölskyldur sem ķ žessu lenda žurfa ašstoš frį fagfólki og ętti skilyšislaust aš leita hennar. 

Óalgeng vandamįl 
Breytingar į hegšun og skapi geta veriš upphafiš aš mun alvarlegri gešręnum vandamįlum. Gešhvarfasżki og gešklofi eru ekki algengir sjśkdómar en hefjast oft į gelgjuskeiši eša fyrri hluta fulloršinsįra. Ef unglingurinn dregur sig alveg til baka frį öllu gęti žaš vķsaš til gešklofa žótt oft finnist ašrar skżringar į slķku hįtterni. Foreldrar sem óttast žetta ęttu aš ręša viš lękni.

Hvernig kemst mašur af?

Unglingsįrin geta veriš tķminn žegar ungt fólk fęr tękifęri meš auknum žroska sķnum aš gera jįkvęšar breytingar og leysa vandamįl sem įšur hefur ķžyngt žvķ. Gelgjuskeišiš er nefnilega ekki bara erfitt žótt žaš sżnist svo stundum. 

Kvķšinn sem foreldrarnir ganga ķ gegnum jafnast į vissan hįtt viš óöryggi, tilfinningasveiflur og óhamingju sem unglingarnir finna. Engu aš sķšur bera flestir unglingar og foreldrar gęfu til žess aš žróa meš sér jįkvęš samskipti meš tķmanum. 

Flest vandamįlin sem fylgja unglingsįrunum eru hvorki alvarleg né višvarandi. Žetta er ef til vill lķtil huggun žeim sem eru į gelgjuskeišinu einmitt nśna. Foreldrum finnst jafnvel sem žeim hafi mistekist hlutverk sitt sem uppalandi. Hvaš sem žvķ lķšur og hvaš svo sem er sagt ķ augnabliksreiši, žį eru foreldrarnir mikilvęgur žįttur ķ lķfi barna sinna. 

Einn žįttur foreldrahlutverksins er aš vera örugg höfn fyrir börnin sķn. Til žess aš geta žaš žurfa foreldrarnir aš vera samstķga og styšja hvort annaš. Ef annaš foreldri tekur mįlstaš barnsins gegn hinu er vošinn vķs. 

Annar žįtturinn eru reglur. Hversu fljótt sem börnin kunna aš vaxa śr grasi žį eru žaš foreldrarnir sem sjį fyrir žeim og žeir ęttu aš įkveša grundvallarreglurnar. Žótt unglingurinn mótmęli hįstöfum žį eru skynsamlegar reglur undirstaša öryggis og sannmęlis. Reglurnar verša aš vera skżrar, allir verša aš vita hvar žeir standa andspęnis žeim, og reglunum veršur aš fylgja eftir af stöšuglyndi. Reglur ęttu aš vera réttlįtar og fękka eftir žvķ sem barniš eldist og veršur įbyrgara. Foreldrar verša aš įkveša hvaš sé miklvęgt og hvaš ekki, žótt ekki séu bśnar til reglur um allt. 

Refsingar eins og t.d. aš taka vasapeninga af unglingnum bera tilętlašan įrangur viti unglingurinn aš refsingin "aš taka af honum vasapeninga" sé til, žaš gagnast lķtiš aš įkveša og beita refsingum tilviljunarkennt. Aldrei į aš hóta refsingum sem veršur aldrei beitt. 

Enn eitt starf foreldris er aš vera uppspretta rįšlegginga, samśšar og huggunar. Žetta nęst žvķ ašeins aš unglingurinn viti aš foreldrarnir munu ekki rįšast į sig meš fordómum, gagnrżni eša ofnotušum rįšleggingum. Mikilvęgast er aš hlusta. 

Foreldrar ęttu ekki aš bśast viš žakklęti frį börnum sķnum, žau verša sjįlfsagt ekki kurteis fyrr en žau eignast börn sjįlf og skilja hversu erfitt starfiš er! 

Kennarar eru augljóslega ķ lykilašstöšu aš gefa góšar upplżsingar komi upp vandamįl ķ skólanum. Kennarinn mun jafnvel stinga upp į tķma hjį nįmsrįšgjafa eša sįlfręšingi. Meš žvķ vęri hęgt aš komast til botns ķ vandamįlinu, hvort sem žaš stafaši af nįmsöršugleikum eša tilfinningalegum vandamįlum. Unglingurinn hefur oft įhyggjur yfir lķkamlegum breytingum gelgjuskeišsins, hvort žęr komi of snemma, of seint eša aš žaš bóli bara alls ekki į žeim. Sjįlfsagt er aš benda unglingi ķ vanda į aš ręša viš heimilislękninn. 

Unglingum sem lķšur illa ķ lengri tķma, eru kannski meš višvarandi žunglyndi, kvķša, įtröskun eša hegšunarvandamįl. Žį žarf oftast į utanaškomandi hjįlp aš halda. Félags- eša nįmsrįšgjafi gęti hjįlpaš ef strax er tekiš į vandanum. Ef vandinn er višvarandi eša alvarlegur gęti žurft aš leita til barna- og unglingagešlęknis eša klķnķsks sįlfręšings.

© Byggt į efni frį Bresku gešlęknasamtökunum

 

Til baka

Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.