Börn/Unglingar / Greinar

Aš eignast fatlaš barn

Foreldrarnir

Margt hefur įhrif į hversu žungt įfall žaš veršur fyrir foreldri aš eignast fatlaš barn. Žvķ meiri sem vęntingarnar eru til ófędda barnsins žeim mun meiri lķkur eru į aš įfalliš verši mikiš. Aš eiga von į barni vekur meš okkur margvķslegar tilfinningar, vonir og óskir. Foreldrar vęnta žess aš barniš verši heilbrigt og verši glešigjafi sem nżtur įstar og umhyggju.

Margir eiga sér drauma um hvernig barniš verši ķ framtķšinni og hugsanlega į žaš aš afreka žaš sem foreldrinu aldrei tókst. Į vissan hįtt er barniš framlag okkar til framtķšarinnar. Aušvitaš eru žeir til sem hugsa ekki mikiš fyrirfram um ófędda barniš og ganga śt frį žvķ sem sjįlfsögšum hlut. En vķst er aš allir vilja eignast heilbrigt barn, svokallaš draumabarn.

Fyrri lķfsreynsla foreldra skiptir miklu um hvernig fólk tekst į viš aš eignast fatlaš barn. Žeim sem hefur tekist aš leysa farsęllega śr fyrri vandamįlum gengur betur aš takast į viš įfalliš en žeim sem eiga žau óleyst. Sem dęmi mį taka hjón, sem ganga ķ gegnum mjög erfiša reynslu ķ upphafi hjónabandsins, t.d. deilur um fašerni barns eša framhjįhald. Žau nį ekki aš leysa śr įgreiningnum og nį sįttum og sópa žvķ žessari sįru reynslu undir teppiš og reyna aš gleyma henni. Ašferš žeirra gagnvart erfišleikum veršur upp frį žvķ aš gleyma žeim fremur en ręša žį. Ef žau eignast svo fatlaš barn żfast upp żmis gömul sįr, sem gera žeim erfišara aš taka sameiginlega į įfallinu.

Heilsteyptur, sveigjanlegur og žroskašur einstaklingur į aušveldara meš aš vinna śr įfalli en sį sem hefur fįa strengi aš spila į žegar kreppir aš tilfinningalega. Ef einstaklingur nęr t.d. ekki aš laga sig aš žvķ sem óvęnt er og erfitt, mį bśast viš aš öšrum sé kennt um flest žaš sem mišur fer ķ lķfinu. Fjölskylduašstęšur žeirra sem eignast fatlaš barn skipta miklu mįli. Višbrögš foreldra, systkina og vina vega žungt. Ytri skilyrši eins og fjįrhagur skipta einnig mįli, žvķ foreldrar fatlašra barna verša oft fyrir tekjumissi og framtķšarįform raskast.

Ešli fötlunar ręšur miklu um žaš įfall og įlag sem hvķlir į fjölskyldu eftir aš barniš fęšist. Mikill munur er į fötlun fjölfatlašs barns og barns meš vęga vitsmunalega skeršingu. Fyrra barniš mun ekki geta gengiš, talar ekki, er blint og vitsmunalega skert. Seinna barniš getur fariš sjįlft ķ skóla, lęrt aš lesa og stundaš einfalda vinnu žegar žaš veršur fulloršiš. Naušsynlegt er žó aš hafa ķ huga aš fjölskyldur geta brugšist viš sams konar fötlun į misjafnan hįtt. Žaš er afstętt hvaš fólki finnst vera žungbęr reynsla. Sś žjónusta sem er ķ boši fyrir foreldra fatlašs barns ręšur miklu um hvernig žeir takast į viš įfalliš. Ef žjónustan er lķtil žurfa foreldrar aš eyša orku sinni ķ aš berjast fyrir śrbótum.

Aš takast į viš sorgina

Hér hafa veriš talin upp nokkur atriši, sem hafa įhrif į hversu žungt įfalliš veršur. Af umfjöllun um vęntingar til ófędda barnsins sést aš žaš getur oršiš mikiš įfall žegar žęr rętast ekki. Žaš mį orša žetta žannig aš margir foreldrar fatlašra barna syrgi heilbrigša barniš sem žau įttu von į.

Öldum saman hafa menn boriš viršingu fyrir sorginni, žetta mį sjį ķ Ķslendinga sögum og žį sérstaklega ķ Egils sögu. Sišmenning žess tķma hefur hugsanlega gefiš fólki meiri möguleika į aš syrgja. Menn geršu sér grein fyrir žvķ aš ef žeir horfšust ekki ķ augu viš sorgina yrši žeim erfišara aš takast į viš lķfiš. Į okkar tķmum er tilhneiging til aš fela sorgina eins og margar ašrar tilfinningar. Margir telja žaš ašdįunarvert ef maki fellir ekki tįr viš jaršarför sķns nįnasta. Sumir karlmenn hafa ekki grįtiš frį žvķ žeir voru börn.

Umhverfiš hefur óskrįšar reglur sem fólk getur stušst viš žegar einhver nįkominn deyr. Žessar reglur leišbeina okkur um hvaš viš eigum aš segja og gera žegar vinur okkar eša kunningi hefur misst einhvern af sķnum nįnustu. Žessu er ekki svo fariš žegar foreldrar eignast fatlaš barn og syrgja barniš sem žeir ętlušu aš eignast. Sorg foreldra fatlašra barna er aš mörgu leyti flóknari og erfišari félagslega, žar sem vinir og vandamenn vita oft ekki hvernig žeir eiga aš bregšast viš. Į aš óska foreldrum fatlašs barns til hamingju? Į aš hughreysta, veita samśš eša lįta sem ekkert sé? Į sama hįtt er oft erfitt fyrir foreldra aš heyra og sjį višbrögš sinna nįnustu. Žeim gengur gott eitt til, en gera oft illt verra, žar sem žeir vita ekki hvaš sé best aš segja. Ekki ber aš segja aš barninu batni brįšum, aš tķminn lękni öll sįr eša aš vangefin börn séu svo skapgóš, slķkt gagnar ekki og getur gert žaš aš verkum aš foreldrar verša reišir, pirrašir eša daprir. Ķ raun žurfa foreldrar fatlašra barna aš kenna vinum og vandamönnum hvernig žeir geti brugšist viš žessu og gefa žeim möguleika į aš skilja hvernig žeim lķšur. Žetta er aušvitaš óhemju erfitt hlutverk fyrir foreldra fatlašra barna, žar sem žeir eiga fullt ķ fangi meš aš takast į viš žaš įfall sem žeir hafa oršiš fyrir sjįlfir.

Um sorgina og önnur sterk višbrögš viš įföllum hefur oršiš til kenning, sem nefnd er kreppukenning. Upphaf hennar mį rekja til bruna ķ nęturklśbbi ķ Boston 1943. Vištöl voru tekin viš žį sem misstu įstvini ķ žessum bruna og fylgst var meš lķšan žeirra. Kreppukenningin hefur žróast mikiš sķšan (5). Kreppa er žaš kallaš, žegar lķfsašstęšur einstaklings eru žannig aš öll fyrri lķfsreynsla og višbrögš nęgja ekki lengur til aš nį tökum į nżjum kringumstęšum svo žęr verši skiljanlegar og višrįšanlegar.

Kreppu vegna įfalls af žvķ tagi aš eignast fatlaš barn er skipt ķ fjögur stig: Lost, višbragšs? og varnarstig, śrvinnslustig og endurskipunarstig. Stigin hafa ekki afgerandi skil, heldur skarast žau. Lķta mį į kreppuna sem ferli, sem foreldri fatlašs barns gengur ķ gegnum og stigskiptingin aušveldar aš gera sér grein fyrir ferlinu og žį hvar viškomandi er staddur ķ žvķ.

Fyrsta stig: Lost

Lost kemur fram žegar foreldri gerir sér fyrst grein fyrir aš eitthvaš sé aš barni žess. Višbrögšin geta oršiš mjög sterk, eins og aš stiršna upp, grįta, hlęja eša fį reišikast. Sumir lįta į litlu bera, en lķšur hörmulega hiš innra. Einstök orš eru endurtekin ķ sķfellu, lķkt og fólk sjįi eitthvaš fyrir sér og sé fast ķ žvķ. Margir halda ķ vonina um aš greiningin sé röng. Reiši getur brotist śt gagnvart žeim sem tilkynnir atburšinn eša ķ eigin garš. Samanburšur į fatlaša og heilbrigša barninu er nęrtękur. Žessi višbrögš standa yfirleitt ekki lengi yfir. Nefna mį dęmi frį foreldrum sem hafa lżst višbrögšum sķnum meš eftirfarandi hętti: "Žetta kom eins og žruma śr heišskķru lofti." "Mér datt aldrei ķ hug aš ég lenti ķ žessu." "Žaš var eins og aš vera ķ tómarśmi." "Ég man eiginlega ekkert eftir žessu, alls ekkert." "Ķ raun og veru vildi ég bara vera ķ friši og grįta."

Annaš stig: Višbragšs? og varnarstig

Žetta stig getur stašiš yfir allt frį nokkrum vikum til nokkurra mįnaša. Hér byrjar foreldriš aš gera sér grein fyrir žvķ sem gerst hefur. Tilfinningar hrannast upp: Sorg, vonbrigši, einmanakennd, reiši, gremja og sektarkennd. Stundum sér fólk framtķšina sem glataša og aš žaš verši aldrei samt aftur. Žegar tilfinningaįlagiš er oršiš mikiš koma svonefndir varnarhęttir til skjalanna, en žeir eru ešlileg višbrögš til aš draga śr sįrasta sįrsaukanum. Dęmi um varnarhętti er t.d. aš afneita vandanum, segja aš barniš sé ekki fatlaš, aš žetta sé bara rugl ķ sérfręšingunum, aš verša óvenjulega viškęmur žannig aš stutt er ķ grįtinn og lķtiš sakleysislegt orš getur oršiš foreldri ofviša. Žį er žaš til aš fólk reyni aš koma įbyrgšinni yfir į ašra, kenna einhverjum um fötlunina. Hegšun foreldranna getur oršiš barnalegri. Į žessu stigi er mjög mikilvęgt aš tilfinningar fólks fįi aš koma fram. Nokkur dęmi frį foreldrum: "Sorgin er óhemju žung. Hśn hverfur nęstum aldrei." "Barniš mitt žarf bara į žjįlfun aš halda, žį nęr žaš hinum krökkunum." "Ég tel naušsynlegt aš leita til erlendra sérfręšinga."

Žrišja stig: Śrvinnslustig

Smįm saman byrjar framtķšin aš skipta mįli og žaš dregur śr varnarhįttum. Fólk lęrir aš lifa lķfinu nokkurn veginn į ešlilegan hįtt og horfast ķ augu viš stašreyndir. Žaš fer ķ auknum męli aš leita uppi žį žjįlfun og žjónustu sem ķ boši er. Hve lengi žessi hluti kreppuferlisins stendur yfir er mjög einstaklingsbundiš. Nokkur dęmi frį foreldrum: "Viš komumst fljótt yfir žetta į žann hįtt aš viš gįtum oršiš rętt saman um žetta." "Viš uršum aš setja okkur inn ķ mįlin, lesa og ķhuga, svo viš gętum gert eitthvaš." "Ef mašur er klįr į žvķ hvaš žetta žżšir, hvar mašur stendur og lęrir sķšan aš segja öšrum frį žessu og vekja skilning žeirra, bjargast žetta frekar."

Fjórša stig: Endurskipunarstig

Žegar hér er komiš sögu hefur foreldriš unniš sig ķ gegnum kreppuna. Reynslan af įfallinu og sį žroski sem žvķ fylgir er oršin hluti af manneskjunni. Sorg og sįrsauki koma upp į yfirboršiš endrum og eins, en eru ekki yfiržyrmandi. Foreldri fatlaša barnsins hefur lęrt aš horfast ķ augu viš žaš sem žvķ fannst įšur óyfirstķganlegt. Dęmi frį foreldrum: "Lķfiš er oršiš rólegra." "Višhorf mitt til fólks er oršiš frjįlslyndara. Ég er oršin aušmjśkari." "Ég hef žroskast mikiš sem manneskja viš aš eignast žetta barn."

Greiningar? og rįšgjafarstöš rķkisins hefur undanfarin įr haldiš nįmskeiš fyrir foreldra fatlašra barna. Žar bżšst foreldrum fręšsla um fatlanir, žroska barna og réttindamįl. Einnig er į nįmskeišunum talaš um žį kreppukenningu sem hér hefur veriš lżst. Žarna hitta foreldrar lķka ašra foreldra meš svipaša reynslu og veitir žaš žeim ómetanlegan stušning.

Frį kreppu til žroska

Foreldrar ķ kreppu geta stundum žurft aš takast į viš erfišar tilfinningar og togstreitu. Stundum getur sįrsauki og biturleiki žróast ķ reiši ķ garš fatlaša barnsins og annarra ķ fjölskyldunni. Oftast finnur fólk žį jafnframt til mikillar sektarkenndar gagnvart fatlaša barninu og öšrum sem reišin beinist aš. Rannsóknir hafa žó sżnt fram į aš slķk togstreita er ekki eins algeng og tališ var. Stundum er žaš svo aš undir įlagi kreppunnar er fólk móttękilegra fyrir kraftaverkalausnum og trś į žjįlfun getur fariš śt ķ öfgar. Žetta į sérstaklega viš žegar fólk er ķ byrjunarstigi kreppunnar, t.d. į stigi varnarhįtta.

Varšandi skilnašartķšni foreldra fatlašra barna ber rannsóknum ekki saman um hvort hśn sé meiri en hjį foreldrum ófatlašra barna. Žaš kemur hins vegar greinilega fram aš ef gott samband hefur veriš į milli foreldra og fjölskyldan samhent tekst foreldrum aš takast į viš įlagiš sem fylgir žvķ aš eiga fatlaš barn. Ef fjölskyldan į viš erfišleika aš etja getur įfalliš oršiš til žess aš fjölskyldan tvķstrast og getur ekki hlśš aš börnum sķnum. Öll höfum viš žörf fyrir aš bśa viš öryggi, vera ķ tengslum viš annaš fólk og vinna aš žvķ sem gerir okkur stolt og fęrir okkur viršingu annarra. Möguleikar foreldranna til aš fullnęgja žessum žörfum breytast mikiš viš fęšingu fatlašs barns. Ef fatlaša barniš er oft veikt, žarf aš fara öšru hvoru į sjśkrahśs eša sefur illa į nóttunni getur komiš upp mikiš öryggisleysi hjį foreldrunum. Žaš verša sķfelld vonbrigši vegna breyttra framtķšarįętlana. Foreldrar hętta aš hitta fólk, fara ķ bķó eša leikhśs. Žaš getur oršiš erfitt aš halda ķ fyrri sjįlfsviršingu žegar svona er įstatt. Žaš sżnir sig aš um leiš og foreldrar fara aš geta sinnt eigin žörfum, hitta fólk, fara ķ leikhśs, mennta sig eša fara ķ lķkamsrękt fer aš birta til. Žaš skiptir miklu mįli aš foreldrar eigi möguleika į žjónustu sérfręšinga sem hlusta į žį og skilja žį ķ žessari erfišu stöšu. Stundum kemur fyrir aš fólk festist ķ byrjun kreppu og lķšur illa. Žį er sjįlfsagt aš leita sér sérfręšiašstošar, t.d. hjį sįlfręšingi.

Fęšing fatlašs barns hefur ekki ašeins įhrif į foreldra heldur alla fjölskylduna. Systkini fatlaša barnsins vilja stundum gleymast ķ fjölskyldunni (14). Systkini verša vör viš breytingu hjį foreldrum sķnum vegna fatlaša barnsins og žau reyna oft aš hegša sér eins og žau halda aš foreldrar vilji og lįta žvķ ekki tilfinningar sķnar ķ ljós. Žetta getur valdiš žeim tilfinningalegum vanda. Žeim finnst foreldrarnir hafa of mikiš aš gera śt af nżfędda barninu og vilja ekki leggja meira į žį. Įlag į systkini vegna fatlaša barnsins getur oršiš mikiš, ekki sķšur en į foreldrana. Oft eru geršar meiri kröfur til systkinanna en žau rįša viš. Žau mega t.d. ekki lįta ķ ljósi fullkomlega ešlilegar tilfinningar eins og reiši og öfund.

Žeir foreldrar sem nį aš vinna śr žeirri kreppu og įlagi sem oft fylgir žvķ aš eignast fatlaš barn hafa gengiš ķ gegnum mikla lķfsreynslu sem kemur žeim til góša alla tķš sķšan. Endurskošun į afstöšu til lķfsins og skilningur į sjįlfum sér fylgir oftast ķ kjölfariš ef foreldrar fara farsęllega ķ gegnum kreppuna.

Viš žroskumst viš aš takast į viš įföll lķfsins. Žaš fer aš streyma birta inn žegar viš fįum aftur žörfum okkar fullnęgt og fólk lęrir aš njóta sķn ķ samskiptum viš vini, fjölskyldu og maka, ķ sįtt viš sig sjįlft.

Wilhelm Noršfjörš

Til baka

Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.