Börn/Unglingar / Greinar

Mįlhömlun barna

Žegar rętt er um žroska barna er gagnlegt aš skipta honum ķ įkvešin sviš eša žętti, svo sem vitsmunažroska, hreyfižroska, mįlžroska og félagslegan žroska. Venjulega fer börnum fram nokkuš jafnhliša hvaš allan žroska varšar. Žó er įvallt nokkur hópur barna undantekning frį žessari reglu. Žessi börn sżna verulegan misstyrk milli žroskasviša, hverjar svo sem įstęšur žess eru. Sem dęmi mį taka barn sem er ķ mešallagi hvaš vitsmunažroska varšar en er umtalsvert į eftir ķ hreyfižroska, eša žį barn sem er yfir mešallagi ķ sjónręnni rökhugsun og śtsjónarsemi en er meš seinkašan mįlžroska.

Tungumįliš er sį hęfileiki sem er mest einkennandi fyrir manninn og žaš er jafnframt einn mikilvęgasti hornsteinn menningar. Og vķst er um žaš aš tungumįliš gefur okkur ótal möguleika viš žekkingaröflun, geymslu žekkingar, žekkingarmišlun og tjįskipti. Žess mį žį einnig geta aš žeir eru illa settir ķ mannlegu samfélagi sem hvorki tala né skilja žaš tungumįl sem talaš er umhverfis žį. Börn lęra móšurmįliš af samskiptum og tjįskiptum viš annaš fólk, en forsendur tungumįls er aš finna ķ uppbyggingu heilans og starfsemi hans. Tungumįl og žróun žess byggir į flóknum ferlum ķ heilastarfsemi og samvinnu żmissa stöšva, mismunandi eftir žroskastigi. Yfirleitt er žessi žróun įfallalaus, en stundum kemur žó fyrir aš svo er ekki, af żmsum įstęšum. Afleišing slķks getur veriš skertur mįlžroski eša mįlhömlun.

Skilgreining

Meš mįlhömlun er hér įtt viš seinkun mįlžroska eša skerta fęrni į mįlsviši af einhverjum įstęšum, lķffręšilegum eša tengdum umhverfi. Hversu mikil seinkun eša fęrniskeršing žarf aš vera svo talaš sé um mįlhömlun er ķ raun skilgreiningaratriši. Ekki er einhugur mešal fręšimanna um slķka skilgreiningu, en oft er mišaš viš aš skeršingin sé žaš mikil aš hśn hindri barn ķ aš leysa verkefni eša nį settu marki į žeim svišum sem žjóšfélagiš gerir kröfu um įn sérstakrar ašstošar eša mešferšar.

Hefšbundin greindarpróf og mįlžroskapróf hafa veriš notuš viš skilgreiningu mįlhömlunar. Żmist hefur veriš mišaš viš įkvešna skeršingu mįlžroska ķ samanburši viš mešalmįlžroska jafnaldra eša veikleika į mįlsviši mišaš viš ašra žroskažętti, svo sem verklega greind. Sem dęmi um mįlhömlun mį nefna fimm įra barn meš mįlžroska žriggja įra mešalbarns en um eša yfir mešallagi hvaš ašra žroskažętti varšar. Annaš dęmi er barn sem męlist meš munnlega greindarvķsitölu 100, sem er mešalgreind, en verklega greindarvķsitölu 130, sem er verulega yfir mešallagi.

Mįlhömlun tengist oft öšru afbrigšilegu žroskamynstri. Mest eru tengslin viš žroskahömlun, en einnig mikla heyrnarskeršingu eša heyrnarleysi, heilalömun og misžroska. Žį mį geta žess aš alvarleg og varanleg skeršing į mįlžroska fylgir oft einhverfu.

Orsakir mįlhömlunar

Orsakir mįlhömlunar geta veriš margar og samtvinnašar. Orsakavaldar kunna aš lįta aš sér kveša į żmsum žroskastigum einstaklingsins og tengjast einum eša fleirum žeirra žįtta sem ešlilegur mįlžroski byggist į. Žetta hefur sķšan įhrif į žaš hvernig mįlhömlun lżsir sér, hvers konar mešferšar er žörf og hverjar horfur eru.

Leita mį orsaka mįlhömlunar į mešgöngutķma. Hér getur veriš um aš ręša erfšafręšilega orsakažętti sem valda seinžroska eša skeršingu ķ uppbyggingu eša starfsemi mįlsvęša heilans. Įföll, sjśkdómar eša óhagstętt umhverfi į mešgöngu eša viš fęšingu geta haft svipuš įhrif. Eftir fęšingu žróast tungumįl barna hröšum skrefum og byggist mešal annars į heyrn. Mikil skeršing heyrnar eša heyrnarleysi veldur mįlhömlun, jafnvel žótt heilinn sé tilbśinn til aš taka viš hlutverki sķnu. Žess mį einnig geta aš mįlsvęši heilans žarfnast heyrnręnnar örvunar til aš žroskast ešlilega ķ bernsku og ęsku. Žvķ er mikilvęgt aš heyrnarskeršing uppgötvist snemma į žroskaferli barns.

Barn žarf aš heyra mįl og nota žaš til aš lęra žaš. Žvķ er žaš aš tilfinningalegir eša gešręnir erfišleikar, mikil einangrun, mikill skortur į örvun og mjög fįtęklegt mįlumhverfi getur valdiš mįlhömlun. Heilaskaši, t.d. af völdum sjśkdóma og slysa ķ bernsku eša ęsku eftir aš mįl hefur nįš aš žróast aš įkvešnu marki, kann einnig aš orsaka mįlhömlun.

Tegundir mįlhömlunar

Veikleikar į mįlsviši eru margs konar og fręšimönnum hefur reynst erfitt aš žróa flokkunarkerfi sem nęr yfir žį alla og allir geta sętt sig viš. Menn hafa einnig nįlgast žetta verkefni frį mismunandi sjónarhornum. Žannig eru til lęknisfręšileg flokkunarkerfi sem byggjast mjög į orsakažįttum og mįlvķsindaleg flokkunarkerfi sem hafa fremur til hlišsjónar einkenni tungumįlsins. Hér er valin nįlgun taugasįlfręšinnar sem leitast viš aš skilja tengslin milli atferlis og heila. Lżst veršur stuttlega taugasįlfręšilegum forsendum mįls og nefnd dęmi um mįlhamlanir sem orsakast af seinžroska eša skertri starfsemi įkvešinna svęša heilans.

Sżnt hefur veriš fram į aš mešal flestra fulloršinna einstaklinga er vinstra heilahveliš rķkjandi žegar mįl og mįlnotkun er annars vegar. Strax į 19. öld fundust tvö svęši vinstra heilahvelsins sem sérstaklega hafa veriš tengd mįli. Broca svęšiš (A) gegnir mikilvęgu hlutverki viš mįltjįningu, en Wernicke svęšiš (B) tengist fyrst og fremst mįlskilningi.

Żmis önnur svęši vinstra heilahvelsins taka einnig žįtt ķ mįli, og öll eru žau samtengd og vinna saman. Ķ aftari hluta heilans eru svęši sem tengjast hljóšgreiningu, heyrnręnni śrvinnslu, mįlskilningi og heyrnarminni. Talaš mįl berst gegnum eyru og heyrnartaugar til móttökusvęša ķ heilaberki. Žar eru setningar, orš og hljóš greind, unniš śr žeim og žau flokkuš og tengd og sett ķ samhengi viš upplżsingar sem fyrir eru. Heyrnręnar upplżsingar sameinast einnig upplżsingum frį öšrum skynfęrum og mynda heild ķ vitund okkar. Sé vilji til aš svara eša tjį sig er naušsynlegum skilabošum komiš įfram til žeirra svęša heilabarkarins sem sjį um mįltjįningu. Ķ fremri hluta heilans eru stöšvar sem tengjast viljanum til aš tala, skipulagi mįltjįningar og stjórn hreyfinga talfęranna.

Žegar starfsemi eins eša fleiri žessara mįlsvęša eša tengsla milli žeirra er ófullnęgjandi einhverra hluta vegna getur žaš leitt til mįlhömlunar. Ešli mįlhömlunar įkvaršast mešal annars af žvķ hvar skeršing eša žroskaseinkun er stašsett ķ mįlferlinu. Stam, mįlhelti og slök stjórn talfęra tengist žannig oft skertri starfsemi eša seinžroska svęša ķ framhluta heilans, svęša sem sjį um skipulag mįltjįningar og hreyfingar talfęra. Erfišleikar viš mįlhljóšaheyrn, hljóšgreiningu, heyrnręna śrvinnslu, mįlskilning eša heyrnarminni eru hins vegar fremur tengdir skeršingu eša seinžroska mįlsvęša aftari hluta heilans.

Sumir fręšimenn halda žvķ fram aš įkvešin svęši hęgra heilahvels gegni mikilvęgu hlutverki mešan börn eru aš tileinka sér tungumįliš, og sķšar į hvern hįtt börn nżta mįl ķ samskiptum viš ašra. Samkvęmt žessari kenningu er hęgra heilahvel rķkjandi hvaš mįl varšar til aš byrja meš, en smįtt og smįtt tekur vinstra heilahveliš viš hlutverki sķnu. Sé žessi kenning rétt reynir mįltaka bęši į starfsemi hęgra og vinstra heilahvels og eins žurfa bošleišir milli heilahvela og svęša aš vera greišar.

Eins og sjį mį af žessu viršist mįl, tileinkun žess og notkun byggjast į mjög flóknum ferlum ķ heilastarfsemi. Hver hluti kerfisins žarf aš starfa rétt, en samhęfing og samstarf žeirra er einnig naušsynlegt.

Žrįtt fyrir žį įherslu sem hér hefur veriš lögš į lķffręšilega žętti mį ekki gleyma žvķ aš umhverfi barnsins hefur mikil įhrif į mįlžroska. Mįlumhverfi getur żmist veriš örvandi eša hamlandi og umhverfisžęttir żta undir eša draga śr įhrifum mįlhömlunar.

Tķšni

Nišurstöšur rannsókna benda til žess aš viš upphaf skólagöngu eigi um 1% barna viš alvarlega seinkašan mįlžroska aš strķša. Žegar kemur aš žvķ aš meta algengi vęgari mįlhömlunar setja mismunandi skilgreiningar fręšimanna strik ķ reikninginn. Žannig gefa mismunandi rannsóknir til kynna aš 3-15% barna sżni merki vęgrar mįlhömlunar. Nżjustu rannsóknir erlendis benda til žess aš 6-8% forskólabarna séu meš žaš seinkašan mįlžroska aš žau žarfnist ašstošar eša mešferšar. Algengi mešal pilta er tvöfalt į viš stślkur og mįlhömlun er algengari mešal žeirra sem minna mega sķn ķ žjóšfélaginu.

Greining mįlhömlunar

Mikilvęgt er aš mįlhömlun uppgötvist snemma og barniš fįi višeigandi og markvissa mešferš og žjónustu. Foreldrar og ašrir ašstandendur og fagfólk, t.d. ķ heilsugęslu, dagvistun og skólum žurfa žvķ aš vera vel į verši og grķpa til višeigandi rįšstafana sé grunur um seinkašan eša skertan mįlžroska aš einu eša öšru leyti.

Żmsir fagašilar heilsugęslu og dagvistunar tengjast greiningu mįlhömlunar į forskólaaldri, svo sem lęknar, talmeinafręšingar, sįlfręšingar, fóstrur og žroskažjįlfar. Žegar um alvarlegri tilvik mįlhömlunar er aš ręša er börnum yfirleitt vķsaš til Greiningar? og rįšgjafarstöšvar rķkisins, sem žjónar öllu landinu. Į Greiningarstöš rķkisins fer fram žverfaglegt mat į hinum żmsu žroskasvišum barnsins og rįšgjöf er veitt til foreldra og mešferšarašila.

Žegar um er aš ręša barn į skólaaldri taka sérkennarar, talkennarar, skólasįlfręšingar og starfsfólk heilsugęslu ķ skólum viš greiningar? og rįšgjafarhlutverki aš mestu. Fagašilar leitast viš aš nota vel stöšluš, réttmęt og įreišanleg próftęki viš greiningarvinnu. Mikilvęgt er aš halda įfram aš žżša, ašlaga, rannsaka og stašla próftęki į Ķslandi svo treysta megi sem best nišurstöšum žeirra. Žau próf sem öšrum fremur eru notuš viš greiningu mįlhömlunar eru hefšbundin greindarpróf, mįlžroskapróf og hlutar taugasįlfręšilegra prófasafna.

Mešferš og śrręši

Upphaf mešferšar er greining. Mešferš og val śrręša byggist į nišurstöšum greiningar. Reynsla fagfólks og rannsóknir benda til žess aš markviss mešferš skili įrangri jafnvel žótt įstęša mįlhömlunar tengist seinžroska eša skeršingu įkvešinna svęša heilans. Heili barna er aš mörgu leyti sveigjanlegur og žjįlfun, ęfingar og żmiss konar örvun frį umhverfinu viršist oft geta żtt undir starfsemi mištaugakerfisins, tengslamyndun og žroska. Reynsla hefur einnig leitt ķ ljós aš fįtęklegt mįlumhverfi getur haft sérstaklega alvarlegar afleišingar fyrir mįlhömluš börn. Talkennarar eša talmeinafręšingar gegna lykilhlutverki ķ greiningu, rįšgjöf og markvissri mešferš mįlhamlašra barna. Greiningar? og rįšgjafarašilar senda einnig žjįlfunarįętlanir til annars fagfólks sem sinnir mešferš, t.d. ķ leikskólum eša į dagheimilum. Žar er oft mögulegt aš veita sérstušning til mįlörvunar, sem er žį gjarnan ķ höndum fóstra eša žroskažjįlfa. Rįšgjöf til foreldra er einnig mikilvęg.

Žegar aš skólagöngu kemur taka kennarar, sérkennarar og talkennarar ķ skólum aš mestu viš mešferšarstarfi. Flest mįlhömluš, mešalgreind börn eru ķ almennum bekk ķ hverfisskóla sķnum og njóta žar išulega tal? og sérkennslu. Hins vegar sinnir sérdeild fyrir mįlhamlaša ķ Hlķšaskóla alvarlegri tilvikum hreinnar mįlhömlunar. Til eru sérskólar fyrir mjög heyrnarskert börn og fyrir žroskahömluš börn. Mįlhömluš börn eiga oft viš lestrar? og stafsetningarerfišleika aš strķša. Lestrarsérdeildir hafa sinnt nokkrum žessara barna, en flest fį sérkennslu.

Horfur

Alhliša seinkun mįlžroska, svo og seinkun į mįlžroska sem tengist žroskahömlun eša mikilli heyrnarskeršingu, er oft varanleg. Hins vegar eru margir er greinast meš vęgt seinkašan mįlžroska į forskólaaldri sem bera žess ekki merki sķšar. Horfur viršast mešal annars fara eftir gerš mįlhömlunar og žvķ hversu alvarleg hśn er. Žótt seinkašur mįlžroski kunni aš "lagast" og barniš aš nį jafnöldrum sķnum į žessu sviši hafa langtķmarannsóknir sżnt aš auknar lķkur eru į aš ung börn meš žessi vandamįl męlist meš lęgri greindarvķsitölu og/eša lestrarerfišleika į fyrstu įrum skólagöngu.

Einnig ber aš geta žess aš fylgni viršist milli seinkašs mįlžroska barna annars vegar og hegšunarerfišleika og tilfinningalegra vandamįla hins vegar. Ekki er vitaš hverjar įstęšur žessa eru, en lķklegt er aš hér sé bęši um aš ręša lķffręšilega orsakažętti og erfišleika sem fylgja mįlhömlun.

Žessar nišurstöšur sżna aš seinkašur mįlžroski į fyrstu įrum ęvinnar er raunverulegt vandamįl. Skipuleggja žarf greiningu į vanda žessum, svo og višeigandi og markvissa mešferš žegar žess reynist žörf. Žörf er į langtķmarannsóknum til aš meta nįnar horfur žegar til lengri tķma er litiš og hvaša atriši rįša mestu žar um.

Sį piltur sem lżst er hér aš nešan er ekki einsdęmi, žaš eru mörg slķk börn og unglingar ķ grunn? og framhaldsskólum og mikilvęgt er aš skilningur sé į veikleikum žeirra, tillit tekiš til séržarfa og skżr stefna mörkuš varšandi menntun žeirra.

Jónas G. Halldórsson

Til baka

Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.