B÷rn/Unglingar / Greinar

Ůroskah÷mlun

HÚr ß eftir ver­ur leitast vi­ a­ lřsa ■vÝ ßstandi hjß b÷rnum og fullor­num, ■egar vitsmuna■roski er svo skertur a­ vi­komandi břr vi­ varanlega f÷tlun af ■eim s÷kum. Um ■etta ßstand hafa veri­ notu­ řmis hugt÷k, ■au algengustu eru vangefni og ■roskah÷mlun. Ekki er nein samsta­a um ■a­, hvorki me­al leikra nÚ lŠr­ra, hvort hugtaki­ beri a­ nota ÷­ru fremur. Vangefni vÝsar ■ˇ ef til vill fremur til ■ess tÝma, ■egar ■eir sem bjuggu vi­ umtalsver­an greindarskort voru fullkomlega rÚttlaus minnihlutahˇpur. ŮvÝ ver­ur hugtaki­ ■roskah÷mlun nota­ hÚr ß eftir og ■eim sem falla undir ■essa skilgreiningu lřst sem ■roskaheftum.

Hva­ er ■roskah÷mlun?

Vi­ skilgreiningu ß ■roskah÷mlun er oftast stu­st vi­ vi­mi­ frß Al■jˇ­a heilbrig­ismßlastofnuninni og samt÷kum um mßlefni ■roskaheftra Ý BandarÝkjunum. ═ ■essu felst Ý stuttu mßli a­ ef greindar■roski reynist vera undir 70 greindarvÝsit÷lustigum telst einstaklingurinn ■roskaheftur. Einnig ver­ur a­l÷gunarhŠfni a­ vera ßbˇtavant. Ůetta ■ř­ir a­ ■ˇ barn mŠlist me­ greindarvÝsit÷lu um e­a undir 70 telst ■a­ ekki ■roskaheft nema heg­un ■ess og a­l÷gunarhŠfni sÚ skert Ý sama mŠli. LŠknisfrŠ­ilegar orsakir eru ■vÝ ekki mŠlikvar­i ß ■roskah÷mlun, andstŠtt ■vÝ sem margir halda. Helstu mŠlikvar­ar ß ■roskah÷mlun eru greindarprˇf og prˇf sem meta a­l÷gunarhŠfni ß hlutlŠgan hßtt.

Ůroskah÷mlun er einnig flokku­ eftir ■vÝ hve alvarleg h˙n er. Ůar er einnig stu­st vi­ mŠlanlega greindarsker­ingu og henni skipt Ý fjˇra flokka: 1) VŠg ■roskah÷mlun, greindarvÝsit÷lustig 55-70, 2) Mi­lungs alvarleg ■roskah÷mlun, greindarvÝsit÷lustig 40-55, 3) Alvarleg ■roskah÷mlun, greindarvÝsit÷lustig 25-40 og 4) Mj÷g alvarleg ■roskah÷mlun, greindarvÝsit÷lustig undir 25.

Vert er a­ hafa Ý huga a­ mikil fylgni er ß milli ni­urst÷­u ˙r greindarprˇfi og nßmshŠfni. Ůegar rŠtt er um ■roskah÷mlun ß mismunandi stigum snřst mßli­ um hve mikla hŠfni einstaklingurinn hefur til a­ tileinka sÚr nßm og kennslu, hvort sem er Ý skˇla e­a ˙ti Ý lÝfinu. Einnig hversu vel vi­komandi er Ý stakk b˙inn til a­ mŠta og a­lagast nřjum a­stŠ­um. Svo dŠmi sÚu tekin til a­ ˙tskřra vandamßl ■eirra sem teljast til flokkanna fj÷gurra, sem lřst var hÚr a­ framan, mß nefna a­ sß sem telst vŠgt ■roskaheftur getur a­ ÷llum lÝkindum tileinka­ sÚr bˇknßm Ý einfaldri mynd og unni­ einf÷ld st÷rf ˙ti ß vinnumarka­num. Sß sem er mi­lungs ■roskaheftur nŠr ekki ßrangri Ý hef­bundnu bˇknßmi, en getur tileinka­ sÚr ■jßlfun Ý fj÷lbreyttum ath÷fnum og unni­ einf÷ld st÷rf undir handlei­slu. Hi­ sama mß a­ nokkru leyti segja um ■ß sem teljast alvarlega ■roskaheftir, nema hva­ erfi­leikar ■eirra eru ß allan hßtt meiri. Hinir sem teljast mj÷g alvarlega ■roskaheftir eiga skiljanlega Ý mestum erfi­leikum. ┴rangur ■jßlfunar og kennslu er oft takmarka­ur og Ý sta­ vinnu, eins og flestir skilja ■a­ hugtak, kemur af■reying Ý einhverri mynd. MikilvŠgi vanda­rar ■jßlfunar ver­ur ■ˇ ekki dregi­ Ý efa. Einungis ■annig nß fatla­ir a­ nřta sÚr takmarka­a m÷guleika sÝna.

Orsakir

Orsakir ■roskah÷mlunar eru afar margbreytilegar og ver­a ekki allar taldar upp hÚr. Marghßtta­ar lÝffrŠ­ilegar orsakir sem rekja mß til umhverfisßhrifa geta leitt til ■roskah÷mlunar. DŠmi um ■etta eru sřkingar ß me­g÷ngu og fyrstu mßnu­um eftir fŠ­ingu. Einnig mß nefna s˙refnisskort Ý fŠ­ingu, slys sem lei­a til h÷fu­ßverka o.s.frv. Efnaskiptasj˙kdˇmar geta Ý sumum tilvikum orsaka­ ■roskah÷mlun. Litningagallar af řmsum toga eru me­al algengustu orsakavalda ■roskah÷mlunar. Sem dŠmi um ■ann hˇp mß nefna ■ß sem hafa Downs heilkenni (oft nefnt mongˇlismi). Athygli frŠ­imanna hefur Ý vaxandi mŠli beinst a­ svonefndum fj÷lgenaerf­um, sem orsaka ■roskah÷mlun. ═ ■eim tilvikum er ekki unnt a­ benda ß ßkve­inn, afmarka­an galla Ý erf­aefni, heldur er margt Ý fj÷lskyldus÷gu sem bendir til ■ess a­ ■roskah÷mlun sÚ af erf­afrŠ­ilegum toga.

Fyrr ß ÷ldinni og reyndar fram undir 1970 var horft miki­ til fÚlagslegra ■ßtta, sem taldir voru geta orsaka­ ■roskah÷mlun. Gekk ■etta svo langt a­ sumir frŠ­imenn t÷ldu unnt a­ ˙trřma ■roskah÷mlun hjß b÷rnum fyrir aldamˇt. Ůessi sjˇnarmi­ eru mj÷g ß undanhaldi og kemur ■ar margt til. ═ fyrsta lagi eru st÷­ugt a­ uppg÷tvast fleiri lÝffrŠ­ilegir orsakavaldar ■roskah÷mlunar. Einnig hafa rannsˇknir ß b÷rnum, sem b˙i­ hafa vi­ mj÷g slŠman a­b˙na­, leitt Ý ljˇs a­ ■egar ■au komast Ý e­lilegt umhverfi er hŠfni ■eirra til nßms og ■roska nßnast ˇskert. Ůetta sty­ur kenningar um a­ ■roskah÷mlun orsakist af lÝffrŠ­ilegum ■ßttum fremur en fÚlagslegum.

١ a­ lÝkum hafi hÚr veri­ a­ ■vÝ leitt a­ Ý flestum tilvikum megi rekja ■roskah÷mlun til lÝffrŠ­ilegra orsaka, er rÚtt a­ geta ■ess a­ ■essar orsakir eru a­eins ■ekktar Ý u.■.b. helmingi tilvika ■egar um vŠga ■roskah÷mlun er a­ rŠ­a. ═ alvarlegri tilvikum eru orsakirnar hins vegar mun oftar ■ekktar.

TÝ­ni

Mj÷g umdeilt er me­al frŠ­imanna hver tÝ­ni ■roskah÷mlunar er. Eru Ý ■vÝ sambandi nefndar t÷lur ß bilinu 1-3% fŠddra barna Ý hverjum ßrgangi. SÚ gert rß­ fyrir bj÷lludreifingu greindar segir t÷lfrŠ­in okkur a­ 3% fŠddra barna sÚu ■roskaheft, ■.e. tveim sta­alfrßvikum e­a meira undir me­algreind. ┴ sama hßtt mß gera rß­ fyrir a­ ■eir sem eru mj÷g alvarlega ■roskaheftir sÚu margfalt fŠrri en ■eir sem eru vŠgt ■roskaheftir, e­a 0,3% af fŠddum b÷rnum. Ni­urst÷­ur rannsˇkna ß tÝ­ni ■roskah÷mlunar lei­a yfirleitt Ý ljˇs a­ ■eir sem teljast alvarlega og mj÷g alvarlega ■roskaheftir eru ßlÝka margir og bj÷lludreifing segir til um. VŠgari ■roskah÷mlun uppg÷tvast sÝ­ur og Ý raun mß segja a­ vŠgari ■roskah÷mlun sÚ fyrst og fremst vandamßl Ý ■jˇ­fÚl÷gum ■ar sem ger­ar eru miklar kr÷fur um menntun og st÷rf eru sÚrhŠf­. ═ sumum "frumstŠ­um" samfÚl÷gum finnast ekki hugt÷k til a­ lřsa ■roskah÷mlun. Af ni­urst÷­um v÷ndu­ustu rannsˇkna mß ■ˇ draga ■ß ßlyktun a­ tÝ­ni ■roskah÷mlunar sÚ u.■.b. 3% ß hverjum tÝma og hvar sem er Ý heiminum. SÚ gert rß­ fyrir 4.500 fŠ­ingum ß ═slandi ß ßri hverju, mß gera rß­ fyrir a­ nßlŠgt 135 barnanna sÚu ■roskaheft. Langflest ■essara barna eru vŠgt ■roskaheft og geta lifa­ tilt÷lulega sjßlfstŠ­u lÝfi ß fullor­insßrum.

A­rar fatlanir

Algengt er a­ einstaklingur sem er ■roskaheftur eigi einnig vi­ erfi­leika ß ÷­rum svi­um a­ strÝ­a. Ůeirra algengastir eru krampar, seinka­ur hreyfi■roski, erfi­leikar ß svi­i mßlskilnings og tjßningar og loks ge­rŠn vandamßl. Ljˇst er a­ ■roskah÷mlun fylgir alltaf seinkun ß fleiri ■roska■ßttum en eing÷ngu ■vÝ sem lřtur a­ greind e­a vitsmunum Ý ■rengsta skilningi. Ůa­ ver­ur t.d. a­ teljast e­lilegt a­ ■roskaheft barn fari seint a­ ganga og sÚ klunnalegt. Einnig a­ ■a­ fari sÝ­ar a­ tala en ˇfatla­ barn. A­ tala um vi­bˇtarf÷tlun ß ■vÝ a­eins vi­ a­ erfi­leikar ß tilteknu svi­i sÚu meiri en b˙ast mŠtti vi­ ˙t frß ■roskah÷mluninni einni saman.

Stˇr hˇpur ■roskaheftra barna ß vi­ alvarlega erfi­leika a­ etja ß svi­i mßltjßningar. ═ ■eim tilvikum er skilningur ß talmßli oft mun betri en tal e­a tjßning. Mßlh÷mlun af ■essu tagi kallar ß sÚrstaka me­fer­ og ■vÝ er rÚtt a­ greina hana frß a­alf÷tlun barnsins, ■.e. ■roskah÷mluninni. Tßknmßlskennsla fyrir ■roskahefta sem oft gengur undir heitinu "tßkn me­ tali", var Ý raun bylting Ý me­fer­ ■roskaheftra, ■egar h˙n kom fram ß sjˇnarsvi­i­ fyrir nokkrum ßrum. Notast er vi­ einfaldar handahreyfingar ˙r tßknmßli fyrir heyrnarlausa, sem anna­hvort geta sta­i­ sÚr sem tßknmßl, ef barni­ nŠr ekki valdi ß talmßli, e­a ÷rva­ talmßl og bŠtt ■a­ upp.

Ge­rŠnum erfi­leikum ■roskaheftra hefur veri­ gefinn Š meiri gaumur ß sÝ­astli­num ßratug. ═ raun hefur teki­ ˇtr˙lega langan tÝma a­ ■a­ sÚ vi­urkennt a­ ■roskaheftir geti ßtt vi­ sams konar ge­rŠna erfi­leika a­ strÝ­a og ˇfatla­ir. Ge­deildir hafa til skamms tÝma veri­ tregar til a­ taka vi­ ■roskaheftum og er vi­kvŠ­i­ ■ß gjarnan a­ s˙ me­fer­ sem Ý bo­i er sÚ ekki vŠnleg til ßrangurs ■egar ■essi hˇpur ß Ý hlut. Rannsˇknir sem ger­ar hafa veri­ Ý ■vÝ augnami­i a­ kanna tÝ­ni ge­rŠnna erfi­leika me­al ■roskaheftra sřna mun hŠrri tÝ­nit÷lur en ■egar ˇfatla­ir eiga Ý hlut. ŮvÝ er mikilvŠgt a­ heilbrig­iskerfi­, og a­rir ■eir a­ilar sem veita ■jˇnustu ß svi­i ß ge­heilbrig­ismßla, sinni ■roskaheftum til jafns vi­ a­ra ■jˇ­fÚlags■egna.

Greining og me­fer­

Hugmyndir frŠ­imanna um me­fer­ ß ■roskaheftum hafa teki­ miklum breytingum ß seinni hluta ■essarar aldar, svo mj÷g a­ tala mß um byltingu eftir 1970. Ůeir sem voru alvarlega ■roskaheftir t÷ldust best geymdir ß sˇlarhringsstofnunum, oftast ßn nokkurrar ■jßlfunar og kennslu. Hluta hinna vŠgt ■roskaheftu var sinnt af skˇlakerfinu en ■ß eing÷ngu Ý sÚrskˇlum.

Ůessi bylting einkennist ekki sÝst af ■vÝ a­ tali­ er a­ skipul÷g­ ■jßlfun og kennsla geti haft veruleg ßhrif ß framvindu ■roska hins ■roskahefta og dregi­ ˙r f÷tlun hans. L÷g­ er ßhersla ß a­ me­fer­ hefjist sem fyrst, helst ß fyrstu mßnu­um Švinnar e­a strax og f÷tlunin greinist. NßkvŠm greining ß vitsmuna■roska, fÚlags? og tilfinninga■roska auk fŠrni ß řmsum svi­um er talin forsenda ßrangursrÝkrar me­fer­ar. Greining og me­fer­ eru samofin og endurmat ■arf a­ fara fram me­ reglulegu millibili. Foreldrar tengjast me­fer­ frß fyrstu tÝ­ og eru afskipti ■eirra talin forsenda ßrangurs af me­fer­arstarfi.

Fj÷lmargar rannsˇknir hafa veri­ ger­ar Ý ■vÝ skyni a­ meta ßrangur af me­fer­arstarfi me­ ung, ■roskaheft b÷rn. ١ ni­urst÷­ur sřni ˇtvÝrŠtt a­ ekki er hŠgt a­ auka greind e­a koma Ý veg fyrir ■roskah÷mlun, ■ß mß me­ skipul÷g­um a­ger­um draga ˙r ßhrifum f÷tlunarinnar ß lÝf vi­komandi og auka fŠrni ß řmsum svi­um. Ůetta ß ekki sÝst vi­ um margt ■a­ sem lřtur a­ fÚlagslegum ■ßttum, en ■eir hafa mikil ßhrif ß lÝf ■roskaheftra, t.d. fŠrni Ý samskiptum og sjßlfshjßlp Ý daglegu lÝfi. Nefna mß sem dŠmi notkun strŠtisvagna, a­ fara Ý banka og nřta sÚr ■jˇnustustofnanir. ١ athygli manna hafi ß ■ennan hßtt beinst mj÷g a­ ■roskaheftum ß forskˇlaaldri og a­ger­um ß ■vÝ Šviskei­i, hafa sÚrkennslumßl einnig veri­ mj÷g Ý brennidepli. Auk tŠkninřjunga, t.d. ß svi­i tjßskipta, hefur fari­ fram endursko­un ß innihaldi sÚrkennslu. Smßm saman hefur ßhersla veri­ a­ fŠrast frß hef­bundnu bˇknßmi Ý ■rengsta skilningi yfir Ý hvers kyns fŠrni■jßlfun, sem lÝkleg er til a­ auka fŠrni hins ■roskahefta vi­ a­ lifa og hrŠrast Ý umhverfi ˇfatla­ra. Einnig er um ■a­ deilt Ý hvers konar umhverfi sÚrkennsla ß a­ fara fram og sřnist ■ar sitt hverjum. Tilhneigingin er ■ˇ ˇtvÝrŠtt Ý ■ß ßtt a­ sem flestir ■roskaheftir fßi noti­ kennslu innan hins almenna grunnskˇla.

Horfur

┴ ■a­ hefur veri­ bent hÚr a­ framan a­ hluti af vandamßlum ■roskaheftra sÚ til kominn vegna aukinna krafna um menntun og st÷­ugt vaxandi sÚrhŠfingar Ý atvinnulÝfinu. Ůetta ß einkum vi­ um ■ß sem eru vŠgt ■roskaheftir og hafa gˇ­a m÷guleika ß a­ sinna einf÷ldum st÷rfum Ý ■jˇ­fÚlaginu, svo fremi ■au standi til bo­a. ┴stand Ý atvinnumßlum ■roskaheftra ß ═slandi hefur veri­ gott fram a­ ■essu, en reynslan frß i­nvŠddum ■jˇ­fÚl÷gum Vesturlanda sřnir okkur a­ ■roskaheftir ver­a fljˇtt undir ß vinnumarka­num ■egar atvinnuleysi kemur til s÷gunnar. Ůennan vanda mß leysa a­ einhverju leyti me­ atvinnu ß verndu­um vinnust÷­um, en farsŠlli lausn vir­ist Ý ■vÝ fˇlgin a­ gera ■a­ eftirsˇknarvert fyrir vinnuveitendur ß hinum almenna vinnumarka­i a­ hafa ■roskahefta Ý vinnu, t.d. ß ■ann hßtt a­ hluti launa komi frß tryggingakerfinu. B˙setumßl ■roskaheftra ß fullor­insßrum hafa einnig veri­ mj÷g Ý brennidepli. ═ stuttu mßli er ■rˇunin s˙ a­ Ý sta­ misstˇrra sˇlarhringsstofnana koma lÝtil heimili sta­sett Ý e­lilegu umhverfi, oftast me­ 4-6 Ýb˙um. Ver­ur ekki anna­ sÚ­ en a­ ■essi ■rˇun sÚ til gˇ­s, eins og anna­ sem gerir ■roskaheftum ß ÷llum aldri kleift a­ njˇta sÝn Ý ■jˇ­fÚlaginu.

Tryggvi Sigur­sson

Til baka

PrentvŠn ˙tgßfa 

Sko­anak÷nnun

Hefur ˙lit lÝkama ■Ýns mikil ßhrif ß hvernig ■Úr lÝ­ur me­ sjßlfa/n ■ig ?
Svarm÷guleikar

Skrßning ß pˇstlista

T÷lvupˇstfang
Skrß­u ■ig ß pˇstlista persona.is til a­ fß frÚttir og tilkynningar frß okkur Ý framtÝ­inni.