Vinnan / Greinar

Vaktavinna og heilsa

Vaktavinna veršur sķfellt algengari nś į dögum. Įętlaš er aš minnsta kosti 15 til 20 prósent alls vinnufęrs fólks starfi eftir vaktakerfum af żmsu tagi. Fjölbreytileiki slķkra kerfa er gķfurlegur og mį nefna aš ķ nżlegri žżzkri grein er gizkaš į aš um tķu žśsund slķk kerfi séu ķ notkun vķšs vegar ķ heiminum. Fyrir utan žessar tölur er allt žaš sem nefnt hefur veriš sveigjanlegur vinnutķmi og alls kyns önnur tilhögun vinnutķmans. En hvers vegna er svona mikiš um vaktavinnu?

Fyrir žessu eru żmsar įstęšur, bęši gamalar og nżjar. Auknar kröfur um lengri opnunartķma żmissar žjónustu į sinn žįtt ķ vexti. Dżr tękjabśnašur sem nżta žarf eins vel og frekast er unnt stżrir einnig žessari žróun. Śtvķkkun markaša og alžjóšavęšing hefur sjįlfkrafa žau įhrif aš vinntķminn teygist ķ bįša enda. Lengi hefur lögregla og sjśkrališ veriš aš störfum öllum stundum og engin breyting veršur į žvķ. Žaš eru žvķ margir sem žurfa aš vinna į mešan viš hin sofum.

Mannskepnan er žannig gerš aš henni hentar best aš sofa į nóttunni en vaka į daginn. Tilviljunin ein hefur ekki rįšiš žessari skiptingu heldur grundvallast hśn į svoköllušum dęgursveiflum żmissa lķffręšilegra ferla ķ lķkama okkar. Svefn er eitt žessara mörgu ferla įsamt framleišslu meltingarensķma, sem og stżring lķkamshita. Žaš hefur žvķ vakiš forvitni vķsindamanna aš athuga hvort og hvernig vaktavinnufólki takist aš fella sig aš breytingum į svefni og vöku.

Vinnan og lķkamleg heilsa

Meš hjartaš ķ lagi...

Į sķšustu 20 įrum hafa nišurstöšur bent ótvķrętt til žess aš vaktavinna hafi skašleg įhrif į heilsu fólks.

Stórar rannsóknir hafa veriš geršar ķ Svķžjóš žar sem mešal annars kemur fram aš tķšni hjartasjśkdóma er allt aš 40% hęrri mešal žeirra sem hafa unniš į vöktum yfir 25 įra tķmabil, mišaš viš hóp sem eingöngu var ķ dagvinnu. Viš žessar rannsóknir kom ķ ljós aš tķšni hjartasjśkdóma fer lękkandi eftir aš fólk hefur unniš lengur en 25 įr į vöktum. Žetta vęri aš sjįlfsögšu hęgt aš tślka žannig aš ef mašur vinnur bara nógu lengi į vöktum žį lagast hjartaš aftur!

Gott ef satt vęri, en žvķ mišur er raunin önnur. Įstęšan fyrir žessu er sś aš žeir sem kenna sér meins eftir įralanga erfiša vaktavinnu eru yfirleitt hęttir aš vinna slķka vinnu. Žeir sem greinilega žola žessa tegund vinnu betur en ašrir eru žį eftir ķ rannsóknarhópnum og tķšni hjartasjśkdóma fellur.

Samband vinnu og maga...

Algengt er aš vaktavinnufólk kvarti undan brjóstsviša, vindgangi og magaverkjum. Įstęša žessa er sennilega sś aš lķkaminn gerir ekki rįš fyrir žvķ aš viš boršum mjög seint į nóttunni. Framleišsla meltingarensķma er ķ lįgmarki og viš slķkar ašstęšur er erfitt aš melta matinn. Enn fremur hefur komiš į daginn aš vaktavinnufólki hęttir til žess aš gleypa ķ sig mjög fiturķkan mat į nóttunni. Neysla mikillar fitu ķ fęšunni er óholl fyrir alla en sérstaklega žegar meltingarkerfiš er ķ hįlfgeršum dvala aš nęturlagi.

Vinna og einkalķf

Samspil vaktavinnufólks viš vini og vandamenn getur reynst snśiš. Žegar unniš er mešan ašrir eiga frķ er mikil hętta į žvķ aš vinahópurinn einskoršist viš annaš vaktavinnufólk. Minni tķmi gefst til žess aš sękja nįmskeiš, fara ķ heimsóknir til ęttingja og žannig mętti lengi telja.

Makar vaktavinnufólks hafa ekki fariš varhluta af žessum skoršum sem vinnutķminn getur sett einkalķfinu. Sé vaktaįętlunin mjög ófyrirsjįanleg getur reynst nęr ómögulegt aš vita til dęmis hvort vinna eigi į mišvikudegi eftir hįlfan mįnuš. Žannig getur veriš mjög snśiš aš segja jį viš heimboši eša skyndilegu tilboši um leikhśsmiša.

Samskipti vaktavinnufólks viš börn sķn hljóta aš vera einn veigamesti žįttur ķ hverri umręšu um félagsleg įhrif slķkrar vinnu. Ķ ljós hefur komiš aš ekki skiptir naušsynlega mįli hvenęr foreldrar eyša vökutķma meš barni sķnu heldur aš žeir geri žaš. Gęši žess tķma sem foreldrar og börn eiga saman skiptir žvķ meira mįli en lengd hans. Reyndar kemur fram ķ mörgum rannsóknum aš vaktavinnufólk telur sig ķ betri tengslum viš börn sķn en dagvinnufólk. Žetta helgast af žvķ aš žeir sem vinna į daginn missa oftast af žeim tķma žegar barniš er frķskast yfir daginn. Į hinn bóginn mį segja aš vaktavinnufólk sofi af sér žennan sama gęšatķma en sitt sżnist hverjum. Röskun į heimilslķfi vegna žess aš vaktavinnumanneskjan žarf aš sofa kemur vitaskuld haršast nišur į börnum į leikskólaaldri. Žau žurfa snemma aš lęra aš taka tillit til fleiri og flóknari reglna en önnur börn. Hvort žaš er til góšs eša ills er svo önnur spurning.

Skipta mį mögulegum ašgeršum gegn skašlegum afleišingum vaktavinnu ķ tvennt.

Ķ fyrra lagi geta fyrirtęki og opinberir ašilar hugaš betur aš žvķ hvernig vaktavinna er skipulögš. Hér kemur żmislegt til greina, ss. löggjöf, eftirlit, aukin mišlun upplżsinga um heilsu og vinnu.

Hiš sķšara er żmislegt sem einstaklingar geta beitt til aš auka lķkur į hįmarksašlögun. Varla er žó hęgt aš ętlast til žess aš įbyrgšin į forvörnum liggi hjį launžegum žar sem žeir hafa hingaš til ekki haft žekkingu į žvķ hvaš hęgt er aš gera. Mun rökréttara er aš žeir sem skipuleggja vinnuna geri žaš meš žeim hętti aš heilsa starfsmanna bķši ekki skaša af.

Vaktavinnukerfi hafa ķ langflestum tilfellum veriš skipulögš eingöngu śt frį žremur eftirtöldum römmum: lagasetningu, umfangi žjónustunnar/ framleišslunnar og óskum starfsmanna. Hiš sķšastnefnda er žó ekki meš ķ öllum tilfellum. Žaš sem alveg hefur vantaš er athugun į žeim afleišingum sem vinnutķmi getur haft į heilsuna yfir langa starfsęvi, žegar tilhögun vinnutķmans hefur veriš skipulögš.

Ķ dag er žekkt aš betra er aš vinna vaktirnar žannig aš kvöldvakt taki viš af morgunvakt, og nęturvakt viš af kvöldvaktinni. Žannig fęrast vaktirnar meš sólinni en ekki gegn henni eins og er bżsna algengt. Dęgursveiflur lķkamans eru ekki stilltar nįkvęmlega į 24 tķma heldur hallast žęr aš 25 tķma sveiflu. Žetta śtskżrir hvers vegna viš eigum aušveldara meš aš vaka lengur į kvöldin en aš vakna fyrr en viš erum vön. Žaš er okkur žvķ ešlilegra aš vinna fyrst į morgnana en sķšar į kvöldin ķ sömu vaktarśllu samanboriš viš öfuga skiptingu vakta.

Annaš sem hafa veršur ķ huga er hvenęr vaktirnar hefjast. Komiš hefur ķ ljós aš erfišara er aš rķfa sig į fętur klukkan 5 en klukkan 6. Žannig vęrum viš öll steinsofandi klukkan 5 nema fyrir žaš aš vinnan kallaši. Į žessum tķma er lķkamshitinn hvaš lęgstur og įrvekni okkar og snerpa sömuleišis. Žaš tekur žvķ nokkra stund aš vinna sér til hita og komast į snśning en žaš er eingöngu vegna žess hvernig lķkami okkar starfar. Einnig ber aš hafa ķ huga aš slysatķšni eykst mjög hratt eftir nķu tķma ķ vinnu, og įrvekni manna minnkar yfir blįnóttina. Lestarstjórar geta og hafa t.a.m. sofnaš ķ heilar10 mķnśtur undir stżri įn žess aš gera sér grein fyrir žvķ .

Almennar vinnuašstęšur skipta enn meira mįli fyrir vaktavinnufólk en fyrir žį sem eingöngu vinna į daginn. Žetta į sérstaklega viš um nęturvinnufólk žar sem lķkamshiti og svefnžörf sem og breytt starfssemi meltingarfęranna getur leikiš fólk grįtt yfir starfsęvina. Ef mögulegt er vegna ešlis starfsins aš leggja sig, žį er sterklega męlt meš žvķ. Įrvekni snareykst eftir smįblund. Kaffistofur eru oftast lokašar į nóttunni sem er mjög slęmt žvķ mönnum hęttir til žess aš gleypa ķ sig mjög óhollan mat į nóttunni. Margir gleypa ķ sig majonessamlokur, eša snakk til žess aš halda sér vakandi. Ef til vill er ekki aš undra žótt fólk fįi ķ magann eftir slķkar mįltķšir!

Svefnvenjur og streita

Žeir sem hafa unniš į nóttunni žekkja žaš įn efa aš sambęrileg svefnlengd nęst sjaldnast į daginn og į nóttunni. Margra įra lķfsmynstur, žar sem eins til tveggja tķma svefn tapast hvern sólarhring, getur valdiš lķkamanum duldu įlagi. Žaš er žetta įlag sem vķsindamenn telja aš geti veriš orsök żmissa kvilla sem frekar leggjast į vaktavinnufólk en dagvinnufólk.

Dagsvefn er alltaf styttri en nętursvefn og helgast žaš af żmsu. Fyrir žaš fyrsta er lķkamshitinn į leišinni upp en žaš vinnur gegn žvķ aš mašur sofni. Lķkaminn viršist nota lękkandi lķkamshita sem merki um syfju, lękkandi hiti fylgir lękkandi sól einhverra hluta vegna. Einnig getur veriš erfitt aš fį svefnfriš žegar annaš heimilisfólk er į feršinni, sérstaklega ef žeir eru af yngri kynslóšinni.

Sjįlf dagsbirtan getur haft hressandi įhrif į menn og konur og rįšleggja sumir sęnskir sérfręšingar fólki til aš bera sólgleraugu į heimleiš eftir nęturvakt. Ķ ķslensku skammdegi er žetta varla naušsynlegt, en žeim mun brżnna į sumrin žegar bjart er allan sólarhringinn.

Meš aldrinum er ešlilegt aš svefnžörfin minnki. Žessi nįttśrulega minnkun aušveldar fólki žó ekki aš laga sig aš vaktavinnu sem felur ķ sér nęturvinnu. Viš fyrstu sżn viršist žetta vera žversögn en önnur breyting tengd aldrinum skżrir mįliš. Allur taktur og venjur eru ķ fastari skoršum į efri įrum en žegar lķkaminn var enn ungur. Žannig er erfitt fyrir eldra fólk aš vera sķfellt aš breyta svefn- og vökumynstri sķnu. Af žessum įstęšum er mjög algengt aš eldra starfsfólk sé hętt į nęturvöktum og vinni eingöngu annaš hvort dag - eša kvöldvinnu.

Eins og fyrr er frį greint žį fylgist aš lįgur lķkamshiti og syfja. Męlt er meš žvķ aš fólk hafi ekki of heitt inni ķ svefnherbergjum sķnum, hvorki į daginn né į nóttunni. Aš degi til getur sólin veriš til bölvunar og hitaš upp svefnįlmur ef žess er ekki gętt aš góš gluggatjöld hylji gleriš. Einnig getur veriš naušsynlegt aš hafa tappa ķ eyrunum ef ašrir heimilsmešlimir geta ekki gengiš erinda sinna innanhśss nema meš truflandi hįvaša.

Margir hneigjast til aukinnar neyslu įfengra drykkja eftir vaktir og į žetta einkanlega um žegar vaktir eru mjög óreglulegar og ófyrirsjįanlegar. Hugsunin er eflaust ķ žessa veruna aš "...mašur sofnar svo vel eftir einn eša tvo bjóra..." eša žį aš fólki finnst žaš slaka betur į meš drykk ķ hönd. Žaš sem er rétt er aš fólk sofnar fyrr en svefninn veršur hins vegar verri. Žegar lķkaminn hefur unniš śr įfenginu vaknar fólk og gengur erfišlega aš sofna į nżjan leik. Žaš er žvķ bjarnargreiši sem mašur gerir sjįlfum sér žegar žessi ašferš er notuš til aš sofna.

Önnur alltof algeng leiš er aš nota svefnlyf. Naušsynlegt getur veriš aš reiša sig į slķkt ķ undantekningartilfellum en meginreglan er aš foršast žessi lyf. Lķkaminn venst lyfjunum jafnvel ķ žeim męli aš mašur veršur hįšur notkun žeirra. Samfara žessari fķkn myndast sķšan žol, neyta žarf meira magns en įšur til aš nį fram sömu įhrifum. Afleišingin er oftast slęm - annaš hvort veršur svefninn jafn slęmur og fyrr eftir nokkurn tķma į lyfjunum eša mašur veršur hįšur žeim.

Fagra nżja veröld...

Ljóst er aš vaktavinna veršur seint eša aldrei umflśin ķ nśtķmasamfélagi. Į hinn bóginn er hęgt aš hanna tilhögun vinnunnar meš mun betri hętti en gert hefur veriš til žessa. Hér er sérstaklega vķsaš til žess aš starfsfólk sé haft meš ķ rįšum žegar kerfin eru skipulögš og aš fullt tillit sé tekiš til heilsuverndar viš hönnunina.

Sturla Jóhann Hreinsson, Ba ķ sįlfręši

Til baka

Prentvęn śtgįfa 

Skošanakönnun

Hefur ślit lķkama žķns mikil įhrif į hvernig žér lķšur meš sjįlfa/n žig ?
Svarmöguleikar

Skrįning į póstlista

Tölvupóstfang
Skrįšu žig į póstlista persona.is til aš fį fréttir og tilkynningar frį okkur ķ framtķšinni.